Khác .

[[BOT] Wattpad]

.
Tác giả: LinhNguyn599911
Thể loại: Cổ đại
Trạng thái: Đang cập nhật
​

---

Giới thiệu truyện:

.



viet​

 

[[BOT] Wattpad]

.
Hậu Lê - Nhà Mạc​

Xem nội dung: Hậu Lê - Nhà Mạc

Đ ạ i Vi ệ t S ử K ý B ả n K ỷ T h ự c Lụ cQuyển XV[1a]K ỷ N h à LêTương Dực ĐếTên húy là Dinh ____ lại húy là Trừu ____, làcháu của Thánh Tông, con thứ hai của Kiến VươngTân, ở ngôi 8 năm, thọ 24 tuổi, bị quyền thần TrịnhDuy Sản giết, táng ở Nguyên Lăng.

Vua buổi đầu lênngôi, ban hành giáo hóa, thận trọng hình phạt, cũngđáng coi là có công nghiệp.

Song chơi bời vô độ, xâydựng liên miên, dân nghèo thất nghiệp, trộmcướp nổilên, dẫn đến nguy vong là bởi ở đấy.Mẹ vua là Huy Từ Kiến Hoàng thái hậu Trịnh thị,tên húy là Tuyên, người làng Thủy Chú, huyện LôiDương, con gái thứ tư của Đô đốc thiêm sự kiêm Tảcông chính [Trịnh] Trọng Phong, sinh vua vào nămHồng Đức thứ 26 [1495], tháng 6, ngày 25.

Thời HiếnTông, được phong làm Giản Tu công.

Đến khi UyMục Đế giết hại người công thất, mới một mình [1b]trốn vào Tây Đô.

Tháng 10, năm Đoan Khánh thứ 5[1509], đem quân đến Đông Kinh giết Uy Mục Đế, tựlập làm vua, lấy ngày sinh làm Thiên Bảo thánh tiết,tự xưng là Nhân Hải động chủ.

Đến khi bị hại, TrịnhDuy Sản giáng phong làm Linh Ẩn Vương, sau đượctruy tôn là Tương Dực Đế.Canh Ngọ, Hồng Thuận năm thứ 2 [1510] , (MinhChính Đức năm thứ 5).

Mùa xuân, tháng giêng, bànluận công trạng những người ứng nghĩa:Lấy Nghĩa quận công Nguyễn Văn Lang làmNghĩa quốc công; gia phong Thiệu quận công LêQuảng Độ là Thiệu quốc công, Lượng quốc công LêPhụ làmThượng quốc công, Uy quận công Lê Bá Lânlàm Uy quốc công, Hộ bộ thượng thư Trịnh DuyĐại2166làm Văn quận công, Điện tiền tô kiểm điểmThuỵ Dương hầu Trịnh Hựu2167làm Thọ quận công,Phò mã đô [2a] uý Lê Mậu Chiêu làm Diên quậncông; con Văn Lang là Nguyễn Hoằng Dụ làm YênHoà hầu; Trịnh Duy Sản2168làm Mỹ Huệ hầu; Tổngbinh thiêm sự Thanh Hoa Nguyễn Bá Tuấn2169(đổitên là Bá Thuyên) làm Lễ bộ thượng thư, Do Lễ bá;Thừa tuyên sứ Thanh Hoa Lê Tung2170làm Lại bộthượng thư, Đôn Thư bá; Tham chính Thanh HoaNguyễn Thì Ung làm ngự sử đài đô ngự sử LươngVăn bá; Đàm Thận Huy2171làm Hình bộ thượng thư;Hàn lâm viện thị độc tham chưởng Hàn lâm viện sựLương Đắc Bằng làmLại bộ tả thị lang.Bàn đặt quan đề lĩnh, có các chức chưởng đề lĩnh,đồng đề lĩnh và phó đề lĩnh, trông nom việc quân ởbốn mặt thành, chức trách là tuần phòng ở Kinh sư,canh phòng các nơi, tìmbắt kẻ gian phi2172.[2b] Tháng 2, vua sai sang nhà Minh.

Hình bộthượng thư Đàm Thận Huy, Đông các hiệu thưNguyễn Văn Thái2173, Binh khoa đô cấp sự trung LêThừa Hưu2174, Thông sự Nguyễn Phong, hành nhân3 người, tòng nhân 8 ngườisang tâu việc; Lễ bộ tả thịlang Nguyễn Quýnh, Thị thư Vũ Cán, Đề hìnhNguyễn Doãn Văn, Thông sự Nguyễn Hảo, hànhnhân 3 người, tòng nhân 9 người sang cầu phong.Bấy giờ, Thừa Hưu đi đến đầu địa giới thì bị ốm, liềnsai Binh khoa đô cấp sự trung Nguyễn Văn Tuấn đithay.Vua tự xưng là Nhân Hải động chủ.Ngày 27, lấy Đông các học sĩ Đỗ Nhân làm Hộ bộtả thị lang, đổi tên Nhân thành Nhạc, để tránh tênhiệu của vua là Nhân Hải.Trần miếu Thái Tổ bịsụt.Mùa hạ, tháng 4, ngày 25, đêm canh ba, hoạnquan Nguyễn Khắc Hài làm [3a] loạn, ép vua đếncung Trùng Hoa, lại đến các điện Vạn Thọ, Cẩn Đức,Kính Thiên.

Vua làm thơ quốc ngữ, các đại thần vănvõ vào chầu kính hoạ lại, chỉ có Đông các hiệu thưTrần Dực hoạ hợp cách, được ban 5 quan tiền.Ban đêm có nội thần Nguyễn Lĩnh đón vua ngựđến đầm sen.

Bọn phản nghịch lẻn ra ngoài, đem kiệungự đi đón Hoa Khê Vương Tòng làmnguỵ chúa.

Vuasai bọn Thọ quận công Trịnh Hựu đi đánh, đuổi đếnphường Đông Hà2175, bọn phản nghịch bị giết quánửa, số còn lại vượt sông qua Bồ Đề trốn vào núiTamĐảo.

Hựu sai tỳ tướng đuổi đánh2176.Ngày 26, đại xá.Xuống chiếu đặt hai vệ Thiên vũ2177 và Thánhuy2178, chức ở trên vệ Cẩm y và Kim ngô.

Kiểu mũdùng mũ đỏ có cánh nạmvàng, thêu phụng đỏ.Cục Mông nước Ai Lao sai [3b] sứ đến Nghệ Anđệ bản tâu trạm xin nộp cống quy phụ.

Vua xuốngchiếu khước từ, vì mới lấy được nước, sợ họ nhòmngó nước ta.Tháng 6, lấy ngày sinh làmThiên Bảo thánh tiết.Mùa thu, tháng 8, sao Thái Bạch đi ngang trời.Đổi Hiệu lệnh lực sĩ thành Thể sát lực sĩ.Tháng 9, ngày mồng 7, có thánh chỉ rằng: Khi bancấp các hạng ruộng đất, bãi dâu, ao đầm thì cho phépcác xứ cấp vào những chỗ còn lọt ở dân, chưa vào sổquan; cho quan Thái bộc tự xét mình đi tìm, làm bảntâu lên, giao xuống Hộ bộ và Thừa ty xứ đó cho khámxét, làm bản tâu lên, đợi nhận chỉ chuyển giao cho Lễbộ vâng mệnh thi hành, làm sắc cấp cho các công,hầu, bá theo thứ bậc khác nhau.[4a] Mùa đông, tháng 10, lấy Hộ bộ thị lang ĐỗNhạc làm Đông các đại học sĩ, nhập thị kinh diên.Khởi phục Lại bộ tả thị lang Lương Đắc Bằng kiêmĐông các học sĩ, nhập thị kinh diên [nhưng ĐắcBằng] cố từ chối không nhận.

Nhân đó, Đức Bằngdâng lên 14 kế sách trị bình, đại ý là "Thần nghe: Bậcthánh nhân thuở trước, không vì thiên hạ đã trịmà lơ là việc cảnh giác ngăn ngừa, người hiền thầnđời xưa không vì vua mình đã thánh mà quên lãngniềm khuyên răn, can gián.

Cho nên, đời Ngu Thuấnđã thịnh vượng rồi mà Bá Ích2179lúc bày mưu mô thìnói chớ ham mê nhàn rỗi, chớ đắm đuối vui chơi,không lười biếng, không trễ nải, phấp phỏng nhưnguy vong sắp đến.

Đế Thuấn nghe lời khuyên màrăn ngừa những việc đáng răn, do đó đã trở thànhbậc đại thánh.

Thời Hán Văn đã phú [4b] cường rồi,nhưng Giả Nghị2180 khi dâng kế sách lại khuyên điềuđể lửa gần của, đáng phải chảy nước mắt, đáng phảikhóc phải thương, lo lắng như hoạ hoạn đã thành.Văn Đế nghe lời khuyên mà lo nghĩ việc đáng lo, dođó đã trở nên bậc hiền nhân.Vì là người bề tôi dâng lời khuyên không khẩnkhoản, không thiết tha thì không thể giúp vua sángsuốt tiếp thu lời can gián.

Vua nghe lời khuyên màkhông tiếp thu, không độ lượng thì không thể mởrộng đường cho bề tôi dâng lời can gián.

Nay bệ hạkhoan nhân đại độ, không thích giết người, khôi phụccơ nghiệp của Cao Tổ, cứu giúp sinh mệnh cho muôndân.

Khắp trong bốn biển như gỡ được nạn treongược, ai cũng vươn cổ kiễng chân, ngóng trôngchính sự mới được hoàn thành, hân hoan mừng tháibình thịnh trị.Nhưng từ khi lên ngôi tới nay, hoà khí chưa thuận,can qua chưa dứt, [5a] kỷ cương triều đình chưa dựngđặt, việc quân, việc nước chưa sửa sang; tai dị xảy raluôn, sợ đạo trời chưa thuận, núi đá bị sụt lở, e đạođất chưa yên.

Tệ tham nhũng ngầm ngầm phát triển,bọn nghịch tặc lén lút manh nha, sợ đạo người chưaổn.

Thế mà quan trong triều biết mà không nói, họ tựlo cho mình thì được rồi, còn lo cho nước thì ra sao?Thần thẹn là một bề tôi cũ, nghĩa phải cùng vui buồnvới nước, tuy còn trong lúc xô gai, tang trở chưa hết,nhưng bệ hạ đã vì nghĩa công nén tình riêng, cho làmchức thị tung, có ý muốn thần bàn luận mưu kế luitiến, hèn kém theo người để dựa dẫm giữ lấy tước lộc,thì lòng trung hiếu của thần đôi đường đều thiếu cả,lấy gì báo đáp được ân đức của bệ hạ, làm trọn chứcphận của kẻ làm tôi?

Thần mỗi khi nghĩ tới việc ngàynay thì suốt đêm không ngủ, đến [5b] bữa không ăn,tấm lòng khuyển mã trung thành không sao nguôiđược.

Kính xin trình bày 14 kế sách trị binh tâu lênnhư sau: 1- Phải cảnh giác, răn ngừa để chấm dứt taibiến, 2- Dốc lòng hiếu thảo để khuyến khích lòngtrung hậu, 3- Xa thanh sắc để làmchân chính gốc củatâm, 4- Đuổi tà nịnh để làm trong sạch ngọn nguồnmuôn việc, 5- Dè dặt trao quan tước để thận trọngviệc khuyến khích răn đe, 6- Tuyển bổ công bằng đểđường làm quan trong sạch, 7- Tiết kiệm tiêu dùng đểkhuyến khích phong tục kiêm phác, 8- Nêu khenngười tiết nghĩa để coi trọng đạo cương thường, 9-Cấm hối lộ để trừ bỏ thói tham ô, 10- Sửa sang võ bịđể vững thế thành đồng hào nóng, 11- Lựa chọnquan can gián để gây khí thế dám nói, 12- Nới nhẹviệc lực dịch để thoả lòng mong đợi của dân, [6a] 13-Hiệu lệnh phải tín thực để thống nhất ý chí của bốnphương, 14- Luật pháp, chế độ phải thận trọng để mởnền thịnh trị thái bình.Những kế sách trên đây, xin bệ hạ soi xét.

Thần lạinghe cổ ngữ có câu: "Lời nói của kẻ cắt cỏ, kiếm củi,thánh nhân cùng cân nhắc lựa dùng"2181.

Kinh Thưnói: "Biết được không khó, làm được mới khó"2182.Thần xin bệ hạ đừng cho những lời của thần là vukhoát, xin lựa chọn mà thi hành, răn những điều đángrăn, lo những điều đáng lo, may ra đạo trời có thểthuận, đạo đất có thể yên, đạo người có thể ổn, cóthể đạt đến thái bình".

Vua nghe theo.Gia phong Thiệu quốc công Lê Quảng Độ làmBình chương quân quốc trọng sự, Tổng thống quốcchính.

Thái tể tháisư2183.Đặt lại chức thường xuyên xá nhân.

Trước đây,vào đời Cảnh Thống, thôi đặt chức thường xuyên xánhân.

Đến nay, Chưởng vệ Minh Luân hầu Lê Niệmtâu [6b] xin đặt lại chức ấy.

Vua nghe theo.Làmđiện Thiên Quang.Định lệ thưởng công cho những người đi theo ởTiêu Viên2184, Bảo Đà2185 và trấn giữ điếm Hoàngthành.

Xuống chiếu rằng: Những viên nhân các xứSơn Nam có dự theo nghĩa quân ở Tiêu Viên và theonghĩa quân doanh tại các huyện Yên Ninh2186, YênMô2187, Phụng Hoá2188, Gia Viễn, ai có quan chứcthì thưởng 5 tư, ai chưa có quan chức thì tha khôngphải tuyển lính, theo như lệ đòi bắt cũ, thay phiênnhau tập luyện võ nghệ và túc trực.

Người nào tạm ởlại túc trực, thì tính công cũng như người túc trực, đãcó quan chức thì thăng 1cấp, chưa có quan chức thìbổ chánh cửu phẩm.

Người nào có túc trực đượctuyển vào hộ vệ mà không theo nghĩa quân thì bổtòng cửu phẩm.

Các hạng vệ sĩ, tuấn sĩ, con cháucông thần, nho sinh, giám sinh, văn thuộc, người nàosiêng năng, tài cán, mạnh khoẻ thì bổ làm hộ vệ,người nào siêng năng, tài cán nhưng không khoẻmạnh thì bổ các chức bên ngoài.

Quân lính [7a] vànhân dân, ai có quân công, đều cho quan có tráchnhiệm tuỳ theo thứ bậc mà bổ dụng, con cháu đềuđược tập ấm.

Viên nhân các xứ, người nào có đếnthành Tây Đô theo xa giá, có công thì thưởng quâncông cũng như viên nhân xứ Thanh Hoa.

Còn nhưnhân viên các huyện Thanh Đàm (nay đổi thànhThanh Trì), Thượng Phúc, Thanh Oai, Từ Liêm trấngiữ hoặc thay phiên gác các điếmngoài Hoàng thành,người đã có quan chức thì thưởng 1 cấp, người chưacó quan chức thì được tha tuyển lính phỏng theo lệđòi bắt cũ, thay nhau 20 phiên giữ các điếm ngoàiHoàng thành và tập võ nghệ.

Nếu là người thayphiên nhau túc trực mà không trấn giữ thì thưởng 5tư, thay nhau 20 phiên mà giữ điếm ngoài Hoàngthành.

Các nho sinh, sinh đồ được thưởng 5 tư.Tháng 11, vua sai Ngự sử đài phó đô ngự sử ĐỗLý Khiêm, Hàn lâm [7b] viện thị độc kiêm sử quanNguyễn Bỉnh Hoà (người làng Vĩnh Thế, huyện SiêuLoại2189, trước tên là Văn Hiến), Đề hình giám sátngự sử Nguyễn Đức Quang, Thông sự Nguyễn Minh,hành nhân 8 người, tòng nhân 25 người sang tuếcống nhà Minh.Đặt ty Thiêmbảo đao trực ở điện KimQuang.Lấy Phí Vạn Toàn (người làng Xuân Trì, huyệnVĩnh Lại) làm ngự sử đài phó đô ngự sử, Phạm KhiêmBính làm Thiêm đô Ngự sử; gia phong Lương Văn báNguyễn Thì Ung làmPhụng trực đại phu, Thượng thưNgự sử đài đô ngự sử; Đỗ Nhạc làm Phụng trực đạiphu, Thượng thư Đông các đại học sĩ nhập thị Kinhdiên; Do Lễ bá Nguyễn Thuyên làm phụng trực đạiphu, Lễ bộ thượng thư; Trình Chí Sâm làm phụng trựcđại phu, Công bộ thượng thư; Vũ Quỳnh làm Triềuliệt đại phu, Binh bộ thượng thư; Phạm Hạo làm giahành đại phu, Hộ bộ [8a] tả thị lang; Đặng MinhKhiêm làm Triều liệt đại phu, Lại bộ tả thị lang; LêĐĩnh Chi làmHộ bộ hữu thị lang.Tân Mùi, [Hồng Thuận] năm thứ 3 (1511) , (MinhChính Đức năm thứ 6).

Mùa xuân, tháng giêng, ngàymồng 1, có nhật thực.Tháng 2, vua đi bái yết Lam Kinh.

Bấy giờ ThânDuy Nhạc2190 và Ngô Văn Tổng dấy quân ở cáchuyện Yên Phú2191, Đông Ngàn2184.

Gia Lâm xứKinh Bắc.

Có một nho sinh ở Yên Phú là Chu Thực,báo cholưu thủ Đông Kinh Thuỵ quận công Ngô Bính vàKim Nguyên bá Trịnh Bá Quát, sai quân đi đánh pháđược bọn chúng, bắt sống được bọn Duy Nhạc, VănTổng đóng cũi giải về Kinh sư, rồi đưa đến hành tại.Trước kia, đời Đoan Khánh, Duy Nhạc đỗ tiến sĩxuất thân, làm quan đến Cẩm y vệ đoán sự, trực điệnKim Quang.

Đến khi vua dấy nghĩa quân, giết Mẫn[8b] Lệ công, Duy Nhạc liền về nhà không làm quannữa, rồi khởi binh làm loạn, đến đây bị giết.

Sauthưởng công cho Chu Thực, bổ làm Phủ doãn phủPhụng Thiên (Duy Nhạc là người xã Đại Liễn, huyệnVũ Ninh).Vua đi từ Kim Sơn, cùng với phi tần sáu cung ngựđến chùa Kim Âu2193, chiều dừng ở chùa PhiLai2194 xem đua thuyền rồi ngự đến điện Hiền Nhân,sau lại ngự đến điện Thịnh Mỹ.

Ngự dinh đóng ở bếnThuý Ái2195, gặp gió lớn nổi lên, thuyền ngự đều bịtrôi giạt.Tháng 3, thi Hội các sĩ nhân trong nước, lấy đỗbọn Nguyễn Thái Hoa 47 người (Thái Hoa người làngĐịa Dục, huyện Thanh Lâm2196, thi Đình đỗ đồngtiến sĩ xuất thân).

Đến khi thi Đình, vua đích thân rađề văn sách, hỏi về đạo trị nước xưa nay.

Sai Thái tểthái sư Thiệu quốc công Lê Quảng Độ làm đề điệu.Công bộ thượng thư Trình Chí Sâm làm tri cống cử;Hộ bộ tả thị lang Phạm Hạo [9a] và Lại bộ tả thị langĐặng Minh Khiêm làm giám thí; Lễ bộ thượng thưNguyễn Bá Thuyên, Thượng thư Ngự sử đài đô ngựsử Nguyễn Thì Ung và Thượng thư Đông các đại họcsĩ nhập thị kinh diên Đỗ Nhạc làmđộc quyển.

Đến khiđọc quyển thi, vua thân hành xem bài thi rồi định bậccao thấp.

Cho bọn Hoàng Nghĩa Phú, Trần Bảo Tín,Vũ Duy Chu 3 người đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ;bọn Bùi Doãn Hiệp 9 người đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuấtthân; bọn Trần Doãn Minh 35 người đỗ đệ tam giápđồng tiến sĩ xuất thân2197.Mùa hạ, tháng 4, sai Đô đốc đồng trì Lê Phonglàm đô tướng, Phạm Đức Bân làm tham tướng,Nguyễn Đốc làm tổng đốc đi vào vùng Quảng Nam,Thuận Hoá bắt voi công.Lấy Lê Công Trừng làm tham chính Hải Dương,PhạmKhiêmBính làmhiến [9b] sát sứ Hải Dương.Binh bộ thượng thư, Quốc tử giám tư nghiệp kiêmsử quan đô tổng đài Vũ Quỳnh (người xã Mộ Trạch,huyện Đường Yên2198) dâng bộ Đại Việt thông giámthông khảo chép từ Hồng Bàng thị đến Mười hai sứquân về trước làm Ngoại kỷ , từ Đinh Tiên Hoàng đếnnăm đầu Thái Tổ Cao Hoàng Đế bản triều đại địnhthiên hạ làm Bản kỷ , đều chép tường tận theo lối kỷniên các triều đại, gồm26 quyển2199.Tiến phong Thiên vũ vệ đô chỉ huy sứ Mạc ĐăngDung làm Vũ Xuyên bá.

Bấy giờ, các hào kiệt vàthuật sĩ đều nói là ở phương đông có khí sắc thiên tử.Vua sai Nghĩa quốc công Nguyễn Văn Lang đemthuật sĩ ra Đồ Sơn để trấn yểm.

Đăng Dung cũng đitrong chuyến đó mà không ai biết.Ngày 27, ban sách Trị bình bảo phạm2200 cho cảnước, gồm 50 điều.

Dụ các quan văn võ [10a] và dânchúng rằng: Nghĩ trời thương dân chúng, tất lập vualập thầy; vua vâng mệnh trời, phải lo nuôi dạy trước.Thế là để lòng người hoà hợp, của dân dồi dào, đưanước nhà đến cõi thịnh trị bình yên lâu dài.

XưaNghiêu, Thuấn được hạnh phúc yên vui, vốn gốc ởtrọng Ngũ điển2201, vui Cửu tự2202; Thang, Vũ đếnthái bình thịnh trị, do nền ở ban Ngũ giáo2203, dùngBát chính2204.

Xem vậy, các bậc thánh đế minhvương thay trời trị nước, có bao giờ bỏ qua việc nuôidạy mà trở nên thịnh trị được đâu.

Cao Thái TổHoàng Đế khai sáng cơ nghiệp, truyền lại kỷ cương,dựng lập nhà học, khuyến khích nông tang, để vỗyên bốn phương; Thái Tông Văn Hoàng Đế nối theochí trước, noi việc người xưa, coi trọng giáo hoá,chăm nuôi muôn dân để yên hoà muôn nước; ThánhTông Thuần Hoàng Đế kính nối mưu trước, làm hếtluân thường, hoàn thiện chế độ, ban Đại cáo để [10b]bồi đắp gốc nền cho phong hoá, Hiến Tông DuệHoàng Đế tỏ rạng công trước, sáng suốt yên vui, banlời dạy để khuyến khích thói hay tục tốt, lớp lớp yênhoà, đức hoá xa rộng, hiệu quả trị bình, đến đây làthịnh hơn cả.

Đến đời Đoan Khánh [1505 - 1508],hoạn quan can thiệp vào chính sự, ngoại thíchchuyên quyền, pháp luật phiền hà, kỷ cương rối loạn,nông tang mất nghiệp, phong tục suy đồi, thực rấtthương tâm.

Trẫm nghĩ công tổ tông gây dựng giannan, thương ức triệu dân cuộc đời đau khổ, vì tôngmiếu, xã tắc và sinh dân, đã đại cử nghĩa bình, dẹpyên bốn bể.

Khi mới lên ngôi, ban hành giáo hoá,thận trọng hình phạt để phòng giữ lòng người; thihành chính lệnh, ban ra nhân huệ để đón nối mệnhtrời.

Những muốn cho điển chương chế độ hết thảyđổi mới, bèn chọn lấy những điều có quan hệ đếnchính trị, phong tục, biên tập thành sách Trị bình[11a] bảo phạmđể ban hành trong nước.

Từ quan đếndân các ngươi, phải thể theo lòng trẫm, học lấy màlàm, để cùng đạt đến thịnh trị, để hưởng phúc tháibình muôn đời, để giữ vững cơ đồ mãi mãi.

Các điềudạy bảo kê ra như sau:1- Bề tôi thờ vua, đều phải giữ lòng trung lương,kính ẩn lo giữ chức vụ, vì nước quên nhà, lo việccông, quên việc tư, cùng nhau cung kính hoà hiệp,nói thẳng, can gián đến cùng, không được a dua phụhoạ, mong được yên thân, ăn hại bổng lộc, cầu maygiữ chức, tâu xin việc riêng, bán quan tước, buônngục hình, đến nỗi làm phương hại tới đạo trị nước.Kẻ nào vi phạmsẽ bị tội nặng.2- Những tông thất công thần từ trong cung cấmđến ngoài thế gia, cùng vui buồn với nước, phải thểtheo lòng yêu nuôi sinh dân của triều đình.

Ruộngđất, chằm ao, bãi dâu được ban cấp theo như lệ đãđịnh rõ, đợi khi khám xong, ban cấp cho và dựng mốcranh giới rồi mới được cày cấy. [11b] Nếu chưa quakhám thực, chưa dựng cột mốc, thì không được cướpđoạt mà thu thóc lúa.

Không được dung nạp kẻ gianra vào, ức hiếp, lấy lạmruộng đất của dân, để cho dânmọn bị thất nghiệp.

Phải dạy dỗ con cháu, răn bảo nôtỳ cho chúng hiểu biết lễ phép, không được cậy thếkiêu ngạo, đánh đập dân mọn, không được phépphóng ngựa ngoài đường phố, làm thương tổn mạngngười, không được chắn ngang đường sá, cướp bóccủa dân.

Kẻ nào vi phạm, thì cho người bị hại cùngngười trông thấy tố cáo lên quan khoa, đài, hiến ty vàphủ, huyện, châu, để làm bản tâu lên giao cho Hìnhbộ trị tội.

Nếu quan khoa đài, hiến ty và phủ, huyện,châu sợ hãi, né tránh kẻ quyền thế, không chịu xéthỏi thì cho người ấy đến cửa khuyết tâu lên, bọnquan khoa, đài, hiến ty đó đều nhất loạt bị trị tội.3- Quan các nha môn trong ngoài phải nghiêmkhắc sửa mình, [12a] kính cẩn siêng năng làm chứcphận của mình, không được bừa bãi theo dục vọngriêng, say đắm tửu sắc, sai khiến bậy người dướiquyền, dắt mối gái điếm, nàng hầu, yêu sách cỗ bàn,liên miên chè chén, đến nỗi lười nhác bỏ cả việc công,làm hư hại tới phong hoá.

Ai vi phạm sẽ bị trị tội theopháp luật.4- Lại bộ phải kính giữ công bằng, cân nhắc bổdùng người, phải thận trọng dè dặt khi trao quantước, giữ trong sạch quan trường.

Nếu có dẫn ngườituyển dụng thì mỗi lần 40 người, Lại bộ phải tư trướccho các nha môn, đoan khai họ tên những ngườiđáng được thuyên bổ, rồi cùng với quan khoa, đàihiệp đồng dẫn tuyển, làm bản tâu lên, đợi nhận đượcsắc chỉ thì bổ dụng.

Người nào lâu năm và trúngtrường nhiều thì bổ trước, người nào ít năm và trúngtrường ít thì bổ sau, người nào có quân công thì theonhư lệnh thưởng công đời Hồng Đức mà thuyên bổ.Người ốm yếu hèn kém thì bổ chức tản quan, tạp lưu.Ai dám hối lộ và riêng tư, [12b] tuyển bổ không cóthứ tự, thì cho quan đô, đài kiểm xét tâu lên, theo luậttrị tội.

Quan đô, đài không biết kiểm xét tâu lên cũngbị nhất loạt trị tội.5- Giámsinh, nho sinh, sinh đồ cứ đến ngày mồng1, ngày rằm hàng tháng đều phải mặc mũ áo đến điểmmục theo phép đã định.

Phải tuân theo học quy,luyện tập văn bài, đợi khi thành tài để nhà nước sửdụng.

Người nào dám chạy chọt cầu may, rong chơingoài đường, bỏ trễ việc học, thiếu 1 lần điểm mục thìphạt 140 tờ giấy trung chỉ, thiếu 2 lần thì phạt 200 tờgiấy trung chỉ, thiếu 3 lần thì đánh 40 roi, thiếu điểmmục 4 lần thì kiểm xét tâu lên giao cho Hình bộ xéthỏi, thiếu điểmmục 1 nămthì tâu lên bắt sung quân.6- Trong kỳ thi Hương, các quan đề điệu, giámthí,giám khảo, khảo thí, tuần xước, và các xã trưởng phảithể theo đức ý của triều đình, phải giữ công tâm,mong lựa chọn được người có thực tài [13a] cho nhànước sử dụng.

Xã trưởng làm sổ khai nhận cho họctrò, cốt được kẻ có thực học, không hạn chế số ngườinhiều hay ít, nộp lên quan huyện, châu bản hạt, chothi một kỳ ám tả, rồi quan phủ cho thi ba đạo kinhnghĩa, quan thừa hiến hiệp đồng khảo thí như lệ.

Thixong, ngay hôm đó, kê khai hạng trúng tam trường làbao nhiêu người, hạng trúng tứ trường là bao nhiêungười, lập thành danh sách, rồi cùng với quan khảothí ký tên vào để đề phòng gian trá.

Hạn trong 3ngày, các quan đề điệu, giám thí phải làm bản tâu lên,giao cho Hiến ty sát hạch.

Ai dám riêng tư xoay tiền,mua ơn trả oán, nghe theo kẻ quyền thế mà lựa chọnkhông đúng người hoặc nộp bản tâu chậm trễ thì choquan khoa, đài tâu lên để trị tội.7- Đời Đoan Khánh, có nhiều kẻ gian phi ra vàonhà bọn ác đảng ở các làng Phù Chẩn, Hoa Lăng, cókẻ giả xưng là họ hàng của bọn ấy, có kẻ đi tìm [13b]mua tờ thiếp, để xâm chiếm ruộng đất của dân, cướpđoạt tiền tài của dân, đánh đập dân lương thiện, trêughẹo đàn bà con gái, cũng có kẻ chứa chấp bọn gianphi để chúng chia của cho mình, cậy thế lấn hiếp, gâyhại ngày một quá.

Nay bọn ác đảng tuy đã bị giết,nhưng bọn gian phi nói trên có kẻ nào vẫn theo thóicũ, ngang ngược hung bạo, quấy nhiễu dân mọn thìcho người bị hại và các phường, xã, thôn trưởng ápgiải bản thân nó đến cáo giác với quan thừa, hiến,phủ, huyện, châu né sợ không chịu xét hỏi, thì chongười bị hại đến cửa khuyết tâu lên, nhất loạt giaocho Hình bộ trị tội cả.Tháng 5, ngày mồng 5, vua ngự điện Kính Thiên,quan Hồng lô truyền loa, xướng danh các tiến sĩ làbọn Hoàng Nghĩa Phú.

Các quan mặc triều phục chúcmừng.

Các tiến sĩ nhận ân mệnh, Lễ bộ đem [14a]bảng vàng treo ngoài cửa nhà Thái học.

Lại ban yphục, đai mũ và ban yến.Gia phong Lượng quốc công Lê Phụ làm Tả bìnhchương quân quốc trọng sự, Nhập nội kiểm hiệu,Thượng tướng thái uý: Nghĩa quốc công Nguyễn VănLang làm Khai phủ nghi đồng tam ty, Bình chươngquân quốc trọng sự, Phụ quốc thượng tướng,Thượng tể thái phó; Uy quốc công Nguyễn Bá Lâmlàm Công bộ thượng thư chưởng bộ sự, tri Hiển Phúcđiện; Đàm Thận Huy làm Lại bộ thượng thư, tri ChiêuVăn quán Tú lâm cục; Lê Tán Tương làm Công bộhữu thị lang.Mùa đông, tháng 11, ngày 11, người làng QuangBị, huyện Bất Bạt là Trần Tuân nổi loại ở vùng SơnTây. (Tuân là cháu của Lại bộ thượng thư Trần Cậntrước kia).

Bấy giờ, nhân dân các phố xá ở kinh thành[14b] náo động, đều đem vợ con về quê quán, đườngphố không còn một ai đi lại.

Vua sai Hộ bộ hữu thịlang Lê Đĩnh Chi, cùng các quan khoa, đài đi khámxétcác phố xá hàng chợ, xemngười nào còn nhà ở, ngườinào vợ con đã về quê quán, ra lệnh cấm rất nghiêmngặt, xử tội rất nặng [những người đã cho vợ con vềquê quán], dân chúng khó bè nhắc chân động tay.Những người đã để vợ con về quê, thì phần nhiềuđemngười khác đến, nói dối là vợ con mình để đợisaiquan tới khám xét.

Đến đây, lại sai xá nhân đến tậnnhà các đại thần và văn thần xem thực hư ra sao, thìthấy vợ con của 5 người là bọn Lê Đĩnh Chi, NguyễnTông Thốc, Nguyễn Lý Quang và Hàn lâm kiểm thảoNgô Tuy, Giámsát ngự sử TrầnHúc đều về nguyên quán.

Vua sai giết bọn ĐĩnhChi ở ngã ba phường Đông Hà, vì bọn Đĩnh Chi [15a]làm quan đi khám xét mà vợ con lại trốn về quê trước,cho nên xử tội.Vua sai Mỹ Huện hầu Trịnh Duy Sản chỉ huyquan quân đi đánh Trần Tuân.

Bấy giờ quân của Tuânđã bức sát đến Từ Liêm (tên huyện, thuộc phủ QuốcOai2205), quan quân bại trận, lui về đóng ở các xứĐông Ngạc, Nhật Chiêu2206.Thế quân của Tuân rất mạnh, muốn bức sát kinhthành.

Nghĩa quốc công Nguyễn Văn Lang sai quânsáu vệ Điện tiền kéo thuyền Tiểu Thiên Quang xuốngsông, định đưa vua ngự về Thanh Hoa, giữ nơi hiểmyếu rồi gọi hết bọn thợ của các sở ở Công bộ và thợthường ban, bày kỳ binh ở xứ Đông Hà để giữ.

Đếnđêm, bọn chúng hoảng sợ trốn về cả.

Vua sai MinhLuân bá Lê Niệm, Tổng thái giám Lê Văn Huy và 2người hoa văn học sinh đem lực sĩ của hai ty HảiThanh và Hà Thanh chèo hai chiếc thuyền nhẹ ra[15b] xứ Từ Liêm để dò xét tình hình quân giặc.

Niệmđến chợ An Giang trước thấy phố xá bị thiêu trụi,quan quân đã bại trận rút về, vượt sông vào xã QuảHối.

Niệm lại chạy về, vào điện tâu trước mặt vua.Bấy giờ, Duy Sản bị giặc đánh bại, thủ hạ chỉ còn hơn30 người, xé áo làm hiệu, thề cùng nhau đánh giặc.Giờ Dậu, Duy Sản thình lình xuất hiện, đột nhập vàodinh của Tuân, thấy Tuân mặc áo đỏ ngồi trêngiường, liền dùng giáo đâm chết Tuân, bè đảng củaTuân đều tan chạy cả.

Bấy giờ quân lính của Tuânđóng ở chổ khác, không biết là nghịch Tuân đã chết,vẫn cứ đóng quân như trước.Ngày 20, vua làm lễ tấu cáo ở Thái Miếu, rồi saiNguyễn Văn Lang đem tướng sĩ, voi ngựa của cácdoanh đi đánh.

Bấy giờ, Duy Sản đã giết Trần Tuân,liền thừa thế bắn ba tiếng súng, các quân đánh trốnghò reo tiến vào, đánh [16a] tan quân giặc, đuổi theođến các xã Thuỵ Hương, Quả Động, Đông Ngạc2207,đâm chết rất nhiều tên, xác giặc nằm đầy đồng, chếtđuối dưới sông không kể xiết.

Sau này định công banthưởng, ban phong Trịnh Duy Sản là Nguyên quậncông, những người đi theo Duy Sản đâm chết đượcnhiều giặc đều được trao chức đô chỉ huy đồngtri2208.

Việc xét quân công có lệ người nào giết đượcnhiều giặc thì được trao quan chức bắt đầu từ đó.Chém Hồ bả ở phường Diên Hưng.

Trước đó, Đôlực sĩ Hồ Bả đánh giặc lùi trở về, bẻ cánh mũ kimphụng giấu đi, đến khi dẹp yên giặc, Hồ Bả bị xửchém.Giết viên Hộ bộ tư vụ Lý Văn Tư.

Trước đó, khi cóloạn Trần Tuân, ở Kinh thành, các thân vương, côngchúa và dân chúng ở phố xá, hàng chợ đều chạy rangoài thành Đại La, trú ngụ tại các xã Hồng Mai,Thịnh Liệt.

Văn Tư cũng đi lánh nạn, nói vụng nhữnglời khinh miệt các đại thần, bọn Nguyễn [16a] VănLang, Trịnh Duy Đại tâu lên vua, cho nên bị giết.Thưởng bọn đại học sĩ Đỗ Nhạc 11 người.

Trướcđây, Trần Tuân tiến quân sát đến Kinh thành, lòngngười sợ hãi, bọn Duy Nhạc vẫn làm việc ở triềuđường.

Vua sai kê khai các đại thần văn thần, chỉ có11 viên [còn ở lại].

Nay vâng sắc chỉ bàn định banthưởng để biểu dương lòng trung thành của họ.Phân định lệ thuế vàng bạc.

Lệ thuế vàng trongnước: vàng mười hạng tốt là 449 lạng 5 phân, 6 ly, 4hào, lệ cũ là 460 lạng; nộp thay voi công là 20 lạngnữa; vàng mười [hạng thường] là 2.901 lạng, 6 đồngcân, 9 phân, 5 ly, 1 ty, lệ cũ là 2.863 lạng.

Còn lệ thuếbạc, thì bạc tốt mười thành là 6.125 lạng, 9 đồng cân,8 phân, [17a] 4 ty, 8 hào, lệ cũ là 4.930 lạng.Sai Nguyễn Văn Lang trung tu Sùng Nho điện ởQuốc tử giám và hai giải vũ, sáu nhà Minh Luân, nhàbếp, phòng kho, cùng làm mới hai nhà bia bên đôngvà bên tây, mỗi gian đặt một tấm bia bên tả, một tấmbên hữu.

Năm này, dựng hai nhà bia đề tên các tiến sĩkhoa Ất Sửu năm Đoan Khánh thứ 1 và khoa MậuThìn nămĐoan Khánh thứ 4.

Khi ấy, sau khisai trùngtu Quốc tử giámvà làmmới nhà bia,vua lại nghĩ hai khoa thi về đời Đoan Khánh chưadựng bia, liền sai Đông quan2209 khắc đá, Thượngthư, Đông các đại học sĩ, Nhập thi kinh diên Đỗ Nhạcsoạn bài ký, Trung thư giám xá nhân Đỗ Như Chi viếtchữ tri thượng bảo giámBùi Thị viết chữ triện.Xét bài ký của Đỗ Nhạc ghi : Vua thông minhxứng đáng bậc vua, sáng suốt làm gương cả nước,khôi phục [17b] quy mô xây dựng cơ nghiệp của TháiTổ, mở rộng nền móng văn giáo thịnh trị của ThánhTông.

Ban đầu đặt kinh diên, lưu tâm điển tịch.

Sángvầng sao Khuê2210 ngang trời dọc đất thì có tập Bảothiên thanh hạ ; mở gương trị giáo mẫu mực xưa naythì có tập Quang thiên thanh hạ2211.

Thánh họcngày càng cao minh, thánh đức ngày càng thuần tuý.Hơn nữa, đến nhà Thái học hỏi về đạo trị nước, ra nơiđiện đình thi chọn bọn học trò, then máy cổ võ lạicàng chu đáo lắm.

Đã sai quan chọn bọn học trò,then máy cổ võ lại càng chu đáo lắm.

Đã sai quantrùng tu Quốc tử giám và làm mới nhà bia, lại nghĩ tớihai khoa Ất Sửu, Mậu Thìn chưa có dựng bia, liền saiquan khắc bia soạn ký để dựng lên.

Như vậy có thểthấy được cái ý tôn sùng đạo học, khuyến khích hiềntàisâu sắc dường nào!Nhâm Thân, [Hồng Thuận] năm thứ 4 [1512] ,(Minh Chính Đức năm thứ 7).

Mùa xuân, tháng giêng,sai võ tướng thống lĩnh binh tượng và Đỗ [18a] Nhạclàmtán lý quân vụ đi các vùng Sơn Tây và Hưng Hoáđể đánh dẹp bọn phản nghịch Nguyễn Nghiêm2212.Tháng 3, ngày mồng 3, có thánh chỉ rằng: Ngườinào là con cháu công thần khai quốc mà còn phải ởtrong quân ngũ thì cho sắc mệnh phong tặng của chaông đến kêu ở cửa quan.

Quan bản xứ xét thực, ngườinào biết chữ thì được sung làm học sinh ở Sùng Vănquán, người nào không biết chữ thì sung làm tuấn sĩcủa vệ Cẩmy.Gia phong Lê Tung làm Thiếu bảo Lễ bộ thượngthư, Đông các đại học sĩ kiêmQuốc tử giámtế tửu, Trikinh diên sự, Đôn Thư bá.Mùa hạ, tháng 4, khảo thí con cháu các quan viênvề viết chữ và làmtoán.Người nào đỗ, cho sung làm nho sinh và lại điểnở các nha môn.Bọn Lê Hy, Trịnh Hưng, Lê Minh Triệt làm loạn ởvùng Nghệ An.

Vua sai bọn Khang quận công TrầnNghi và Đông các hiệu thư Trần [18b] Dực đi đánh.Vào đến địa phận Nghệ An, bọn Nghi đằng trước,đằng sau đều bị giặc đánh.

Quan quân vượt xa biển,bịsóng gió đánh vỡ thuyền, toàn quân bị chết đuối.Nghi và Dực cũng chết chìm ngoài biển.

Bọn Hy,Hưng tiến sát đến Lôi Dương2213.Tháng 5, ngày 16 vua sai Trịnh Duy Sản chỉ huyquan quân, và Đỗ Nhạc làm Tán lý quân vụ đếnThanh Hoa, Nghệ An đánh dẹp quân giặc, chém đầuLê Minh Triệt đưa về Kinh sư bêu ở phường ĐôngTân; bắt sống được Hy và Hưng đóng cũi giải vềKinh sư rồi giết.Thả các dân binh tứ chiếng2214 đã điều động tậphợp khi trước cho trở về quê cũ.

Trong lúc bối rốinghe tin bọn Trịnh Hưng nổi dậy đánh đến ThanhHoa, bấy giờ, trời đã tối, cửa thành đã khoá, có lệnhgọi các quan ở triều đường tới nghị bàn, lại có sắc dụở ngoài cửa Đại Hưng sai các đại thần [19a] đi bắt dânbinh tứ chiếng tới các địa phương phân chia vào làmlính nơi đó để phòng đánh giặc.

Đến đây, bọn giặc đãbị diệt, có lệnh thả cho về quê quán.Đặt các đội Tả kimđao và Hữu kimđao.Hạn hán, trong nước đói to.Làm điện lớn hơn trăm nóc.

Trước đây, xã MinhQuyết, huyện Cẩm Giàng có người thợ Vũ Như Tô(tức tên đô Nhạn), ở nhà lấy cây nứa dựng thành kiểuđiện lớn trăm nóc, đến đây đem kiểu nhà ấy dâng lên,khuyên vua xây dựng.Mùa đông, tháng 10, tặng Dương Trực NguyênlàmNgự sử đài đô ngự sử.Quý Dậu, [Hồng Thuận] năm thứ 5 [1513] , (MinhChính Đức năm thứ 8).

Mùa xuân, Nghĩa quốc côngNguyễn Văn Lang chết, tặng phong Nghĩa HuânVương, tang lễ theo nghi thức của tước vương, saiđúc vàng làmtượng.[19b] Tháng giêng, ngày 26, nhà Minh sai chánhsứ là Hàn lâm viện biên tu Trạm Nhược Thuỷ, phó sứlà Hình khoa hữu cấp sự trung Phan Hy Tăng sangsách phòng vua làm An Nam Quốc Vương và bancho một bộ áo mũ quan võ bằng da, một bộ thườngphục.

Hy Tăng trông thấy vua, bảo Nhược Thuỷrằng: "Quốc vương An Nam mặt thì đẹp mà người lạilệch, tính háo dâm, là vua lợn, loạn vong sẽ không lâuđâu".

Đến khi về, vua tặng biếu rất hậu.

Nhược Thuỷvà Hy Tăng không nhận.

Vua làm thơ tiễn NhượcThuỷ rằng😛hụng chiếu chi thừa xuất cửu trùng, Hoàng hoađáo xứ tổng xuân phong.

Ân đàm Việt điện sơn xuyênngoại, Nhân ngưỡng Nghiêu thiên nhật nguyệt trung.Văn quỹ xa thư quy hỗn nhất, Uy nghi lễ nhạc áichiêu dung.

Sứ tinh cảnh cảnh quang huy biến.

Dựhỷ Tam thai thuỵ sắc đồng. (Chiếu phượng ban chotự cửu phùng, Hoàng hoa2215 chốn chốn vẫn xuânphong.

Ân trùm cõi Việt non sông khuất, Ngườingóng trời Nghiêu nhật nguyệt chung.

Lối xe cỡ chữthâu về một2216, Lễ nhạc uy nghi rõ chữ đồng.

Vằngvặc sứ trời soi sáng khắp, Tam thai2217 ánh đẹp dựvui cùng).

Nhược Thuỷ [20a] hoạ vần đáp lại rằng:Sơn thành thuỷ quách độ trùng trùng, Sơ tụngtân thi kiến quốc phong.

Nam phục mạc ngôn phânthổ viễn, Bắc thần trường tại phổ thiên trung.

Xuânphong hạo đăng hoa đông vũ, Hoá nhật chiêu hồi hảicộng dung.

Ký đắc truyền tuyên thiên ngữ ý, Vĩnh kỳtrung ngoại thái bình đồng. (Thành non, quách nướctrải bao trung, Thơ mới vừa ngâmthấy quốc phong.Chớ bảo Nam bang riêng đất lánh, Còn kia Bắcđẩu khắp trời chung.

Gió xuân lồng lộng hoa đuamúa, Trời sáng lâng lâng biển cùng đồng.

Nhớ lúctruyền ban lời thánh chỉ, Thái bình mọi chốn mãimong cùng).

Bài thơ của vua tiễn Hy Tăng rằng:Nhất tự2218 hồng vân giả án tiền, Sứ tinh quangthái chiếu Nam thiên.

Lễ quy nghĩa củ chu toàn tế,Hoà khí xuân phong tiếu ngữ biên.

Ân chiếu phổ thitân vũ lộ, Viêm phong vĩnh điện cựu sơn xuyên.

Tìnhtri viễn đại lư hiền nghiệp, Miễn phụ hoàng gia ứcvạn niên. (Từ chốn mấy hồng án đỏ xa, Trời nam saosứ rọi quang ba.

Lễ nghi quy củ khi thù ứng, Cười nóitươi vui buổi khí hoà.

Ân chiếu rộng ban mưa mócmới, Viêm bang vững mãi cựu sơn hà.

Hiền thần cơnghiệp còn cao rộng, Muôn năm gắng sức giúphoàng gia).

Hy Tăng hoạ vần đáp lại rằng:Hoàng gia thanh giáo cổ vô tiền, Thử nhật xuânphong động hải thiên.

Long tiết viễn huy Nam đẩungoại, Điểu tinh trường củng [20b] Bắc Thần biên.Duy viên nghĩa tại tư phân thổ, Nạp hối tài sơ quý tếxuyên.

Lâm biệt hà tu phân trọng tệ, Tặng ngôn thâmý ức tha niên.

Hoàng gia thanh giáo dậy phương xa,Trời biển xuân về gợn ánh ba.

Long tiết2219sáng coingoài Namđẩu, Điểu tinh2220 chầu mãi Bắc thần hoà.Phong đất nghĩa nên làm vách giậu, Can ngăn tài kémthẹn qua hà, Chia tay chi phải cho nhiều thứ, Tặng lờithâm ý nhớ hoàng gia).

Vua lại có bài thơ tiễn NhượcThuỷ rằng:Thánh triều thị hoá chính văn minh, Nội tướng chíthừa sứ tiết hành.

Thịnh lễ ung dung chiêu độ số, Chínhân quảng đăng hoá ân vinh.

Lưu thời dục tự ân cầný,Tiễn nhật nan thăng khiển quyển tình.

Thử hậuloạn pha thừa cố vấn.

Nam bang dân vật hựu thăngbình. (Thánh triều trị hoá rất văn minh, Nội tướngvâng sai ruổi sứ trình.

Lễ hậu ung dung rành độ số,Chí nhân rộng rãi tỏ ân vinh.

Khi ở ân cần mong giãiý, Lúc xa tha thiết xiết bao tình.

Hàn viện sau này banhỏi tới, Cõi Nam dân vật được thăng bình.) NhượcThuỷ hoạ vần đáp lại rằng:Lương phú tòng đầu xuân nhật minh, Ngã cathính bãi ngã tương hành.

Tự thiên tam tích nguyênthù số, Bạc hải2221 chủ bang thục dữ vinh.

Cánh cẩnchức phương thù thánh đức, Mỗi tương nhân giámsát quần tình.

Lâm kỳ bất dụng trung quân phó, Vạnlý minh uy [21a] đạo đăng binh. (Ngày xuân LươngPhú tự bình minh, Ta ca vừa hết, sắp đăng trình.

Balượt mệnh trời âu số lạ, Muôn bang góc biển hỏi đâuvinh.

Chức cống càng lo đền thánh đức, Gương soinăng liệu xét nhân tình.

Buổi tiễn cần chi căn dặn lắm,Muôn dặm minh uy rộng lối bình.) Vua lại tặng HyTăng bài thơ rằng:Càn khôn thanh thái thuộc tam xuân, Sứ tiếtquang lâm hỷ sắc tân.

Bính hoán thập hàng ban Hánchiếu, Uông dương tứ hải dật Nghiêu nhân.

Hungtrung băng ngọc trần vô điểm, Bút hạ châu cơ cú hữuthần.

Kim nhật tinh thiều hồi Bắc khuyết, Tiễn diênbôi tửu mạc từ tần. (Đất trời trong sáng cảnh đangxuân, Sứ tiết qua thăm đẹp bội phần.

Chói lọi mườihàng đây Hán chiếu, Mênh mông bốn biển nọNghiêu nhân.

Băng ngọc trong lòng không điểm bụi,Châu cơ đầu bút lắm câu thần.

Ngày nay xe sứ quayvề Bắc, Chuốc chén luôn luôn chớ ngại ngần.) HyTăng hoạ vần đáp lại rằng:Vạn lý quan phong Bách Việt xuân, Chướng yêntiêu tận vật hoa tân,Xa thư bất dị Thành Chu chế, Phi dược nguyênđồng đại tạo nhân.

Sảo tự thượng minh lân hải thác,Vĩnh hoài Chu điểu điện Viêm thần.

Uý thiên sự đạivô cùng ý, Tài nhập tân thi ký ngữ tần. (Muôn dặmngắm nhìn Bách Việt xuân, Chướng khí tiêu tan, sángbội phần.

Xa thư chẳng khác Thành Chu trước, Baynhảy nguyên cùng tạo hoá nhân.

Như lượng biểnxanh dung sản vật, Nhờ hoài Chu điểu dựng Viêmthần2222.

Lòng kính sợ trời thờ nước lớn, Lời thơ gửigắm ý khôn ngần.) Gia phong Nguyễn Mậu làm Hộbộ thượng thư tri Chiêu Văn quán Tú lâm cục, Cẩn Lễnam.Tháng 2, ngày 27, vua sai Lại bộ hữu thị langNguyễn [21b] Trang2223, Hàn lâm viện kiểm khảoNguyễn Sư2224(tức Nguyễn Sư Truyền), Lễ khoa cấpsự trung Trương Phu Duyệt2225sang nhà Minh tạ ơnsách phong và tạ ơn ban mũ áo.Ngày 28, sứ nhà Minh ở quán Bắc Sứ tìm ngườiviết chữ đẹp sai viết bạch bài2226 gửi về châu BằngTường của họ, báo chuẩn bị binh phu đợi đón sứMinh về nước.Hôm ấy, vua ngự điện Quang Trị xem voi đấunhau với hổ.Lấy Tiền kim quang môn đãi chiếu Nguyễn Huệlàm Lễ bộ tả thị lang hành Kim quang môn đãi chiếu,tri Thượng bảo giámcác cục.Khi vua mới được nước, mất ấn Quốc bảo, khôngcó gì để khớp với phù khế của nhà Minh, có Kimquang môn đãi chiếu Nguyễn Huệ biết làm ấn Quốcbảo, vua sai khắc ấn để khớp với phù khế của nhàMinh, quả nhiên khớp với ấn của nhà Minh đã bancho.

Lần này nhà Minh sai bọn Nhược Thuỷ sangphong thì Huệ đã lui về vì tuổi già.

Vua nghĩ [22a] đếncông của ông, lại gọi ra để dùng.Sông Cơ Xá2227 có rắn hiện ra 20 ngày.Tháng 3, vua thân hành đến cầu tự ở điện TườngQuang.Gia phong Đỗ Nhạc làm Quang Nghiệp đại phu,Thượng thư Đông các đại học sĩ nhập thị kinh diên.Vua làmđiện Mục Thanh và hai nhà giáp thất2228đông, tây ở trước điện Phụng Tiên, đem thần chủ từLương Vương Thuyên, Tống Vương Đĩnh trở xuốngphối tự ở đó.

Trước kia, điện Phụng Tiên thờ Thái TổCao Hoàng Đế2229 ở giữa, Tuyên Tổ Hoàng Đế2222ở bên tả, Hiển Tổ Hoàng Đế2223 ở bên hữu, TháiTông,Thánh Tông, Túc Tông thờ ở phía đông về bên tảthần chủ Tuyên Tổ; Nhân Tông, Hiến Tông, ĐứcTông thờ ở phía tây về bên hữu thần chủ Hữu HiềnTổ.

Hiếu Kính đường thì thờ Chiêu Hiếu ĐạiVương2232, Quận Ai Vương2233 ở phía đông, TrungDũng Đại Vương2234 ở phía tây.

Đến đây, làm điệnMục Thanh, nhà giáp thất phía đông gọi là ChươngĐức đường, để phối tự Chiêu [22b] Hiếu Đại Vương,Quận Ai Vương, Lương Vương2235, ĐườngVương2236, Diễn Vương (tên là Cảo), Ứng Vương(tên là Chiêu), Triệu Vương (tên là Thoan); nhà giápthất phía tây gọi là Chiêu Huân đường để phối tựTrung Dũng Vương (tên là Thạch), Cung Vương2237,Tống Vương2238, Phúc Vương (tên là Tranh), QuảngVương (tên là Thuyên)2239, Trấn Vương (tên làKinh), Nghĩa Vương (tên là Cạnh), Kinh Vương (tên làKiến).Mùa hạ, tháng 6, ngày mồng 7, nước lũ, vỡ đêphường Yên Hoa2240thông vào hồ Tây.Lấy Hàn lâmviện kiểmthảo Nguyễn Mậu2241làmHiến sát sứ Thanh Hoa.Vua thường sai người đi lấy hoa gạo.

Mậu dângsớ can, trái ý vua, vua sai trung sứ bắt đánh đòn.Mùa thu, tháng 8, ngày 30, có sắc chỉ rằng: Cáctuấn sĩ vệ Cẩm y, người nào bị sung quân thì khai lạiđể đuổi về nguyên quán theo như lệ.Dựng bia ghi tên tiến sĩ khoa Tân Mùi năm HồngThuận thứ 3.

Sai Công bộ thượng thư chưởng bộ sự,tri Hiển Phúc điện Uy quận công [23a] Nguyễn BáLân trông coi việc dựng bia, Thiếu bảo Lễ bộ thượngthư, Đông các đại học sĩ kiêm Quốc tử giám tế tửu trikinh diên sự Đôn Thư bá Lê Tung soạn bi ký; Trungthư xá nhân Ngô Ninh viết chữ chân, Tri thượng bảogiámcác cục Nguyễn Huệ viết chữ triện.Mùa đông, tháng 10, ngày 13, sai Binh bộ hữu thịlang Nguyễn Trọng Quỳ, Hàn lâm viện thị thư HứaTam Tỉnh, Đề hình giám sát ngự sử Nguyễn Quý Nhãsang tuế cống nhà Minh.Phong Diên quận công Lê Nghĩa Chiêu làm Tháiphó Hùng quốc công, gia phong Nguyễn Lữ làm Hộbộ thượng thư Quỳnh Nhamhầu.Tháng 12, ngày mồng 3, bọn Thái phó Thọ quậncông Trịnh Hựu kính phụng sắc chỉ rằng: Các côngthần về đời Thuận Thiên có sắc mệnh ban phong vàngười họ nhà vua được để tang vua, con cháu trướcđã tập [23b] ấm, sung làmtuấn sĩ vệ Cẩmy thì vẫn giữlại ở vệ cũ, người nào chưa được sung bổ thì tiếp tụccho sung bổ như lệ trước, nếu có ai năm trước bị đưavào các vệ khác thì nay trả về ngạch tuấn sĩ nhưtrước, làm như vậy để khuyến khích, biểu dươngcông thần, để tỏ rõ sự thân yêu trong họ.Giáp Tuất, [Hồng Thuận] nămthứ 6 [1514] , (MinhChính Đức nămthứ 9).

Mùa xuân, tháng 2, vua bái yếtTây Kinh.Vua cày ruộng tịch điền, cày bị gãy.Tháng 3, thi Hội các sĩ nhân trong nước.

Bấy giờ,người dự thi là 5700 người.

Lấy đỗ bọn Nguyễn BỉnhĐức (Bỉnh Đức trước tên là Giới, sau đổi thành NinhChỉ, sau lại đổi là Ninh Bang, người phường ThịnhQuang, huyện Quảng Đức2242, thi Đình đỗ đồngtiến sĩ xuất thân, triều Mã làm quan đến thượng thưthiếu sư Liêmquận công, gồm43 người.Mùa hạ, tháng 4, ngày 27, vua thân hành ngựđiện ra đầu bài văn sách hỏi về nhân tài.

Sai Tả bìnhchương quân quốc trọng sự nhập nội kiểm hiệuthượng tướng thái uý Lương quốc công [24a] Lê Phụ,Lại bộ thượng thư tri Chiêu Văn quán Tú lâmcục ĐàmThận Huy, Công bộ hữu thị lang Lê Tán Tương,Thiếu bảo Lại bộ thượng thư Do Lễ bá Nguyễn BáThuyên, Hộ bộ thượng thư tri Chiêu Văn quán Tú lâmcục Cẩn Lễ nam Đoàn Mậu, Thiếu báo Lễ bộ thượngthư Đông các đại học sĩ kiêm Quốc tử giám tế tửu trikinh diên sự Đôn Thư bá Lê Tung, Hình bộ thượngthư Đông các đại học sĩ nhập thị kinh diên Đỗ Nhạcchia nhau trông coi việc thi.

Cho bọn Nguyễn ĐứcLượng, Nguyễn Chiêu Huấn, Hoàng Minh Tá 3 ngườiđỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ; bọn Nguyễn Vu 20người đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân; bọn NguyễnBỉnh Di 20 người đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuấtthân.Tháng 5, có chiếu cho các tiến sĩ mới là bọnNguyễn Đức Lượng vào điện Thiên Quang làm bàiứng chế, vua sai làmbài Thiên [24b] Quang điện ký .Nămấy có sao Kimmọc ban ngày.Nước lũ rất lớn, hồ ao trong kinh thành có rắn lớnxuất hiện đến 20 ngày.Vua sai đốt pháo, mở cờ, đánh trống để doạ nó.Sau 4 tháng rắn mới đi.Đắp thành bao sông Tô Lịch, làm điện TườngQuang.Vua nghe lời vu cáo của Hiệu uý Hữu Vĩnh(không rõ họ) giết hết 15 vương công họ tông thất.Cho gọi cung nhân của Mẫn Lệ công và cung nhâncủa triều trước để thông dâm.Mùa thu, tháng 9, sai thiếu bảo Lễ bộ thượng thưkiêm Đông các đại học sĩ, kiêm Quốc tử giám tế tửu trikinh diên sự Đôn Thư bá Lê Tung soạn bài Đại Việtthông giám tổng luận2243(Tung trước tên là BangBản, người làng An Lạc, huyện Thanh Liêm).Mùa đông, tháng 10, ngày 17, Lại khoa đô cấp sựtrung Phạm Trí Năng tâu rằng: Kể [25a] từ nay, khi bổdụng quan chức, Lại bộ phải theo như lệ đời HồngĐức, chọn những viên nào ở chức lâu năm, đủ lệ bộkhảo khoá, có công tích, lòng dân thuận phục mớiđược thăng bổ.

Nếu Lại bộ thuyên bổ không đúng thìHình bộ sẽ theo luật mà trị tội.Tháng 12, ngày mồng 4, bọn Lễ bộ thượng thưchưởng bộ sự, Phò mã đô uý Hưng quận côngNguyễn Trinh tâu rằng: Bản kê sách lễ tập viết vàsách vở cùng một thoi mực cho Phúc quốc trưởngcông chúa2244 có nên do Ngự dụng giám làm danhsách hay không, và xin chiếu phát thêm lễ vật để bàybàn thờ bảy chục vị học trò [của Khổng Tử]. (Dùng80 bàn độc, 18 vòng hương đen, 18 bó bạch mộchương nhỏ, 20 cây nến, 2 lạng chè, 1 cân dầu, 1 lạngthảo vong2245, thịt hươu muối, thịt hươu khô, dưamuối, lúa mới, quả táo, rau cần, đậu xanh mỗi thứ 18mâm, 2 chĩnh rượu, 36 bó củi, đến ngày thì làmlễ.Vở thì dùng thứ giấy phương chỉ như giấy viếtchâm).[25b] Lấy Trần Sùng Dĩnh làmHộ bộ thượng thư.Ất Hợi, [Hồng Thuận] năm thứ 7 [1515] , (MinhChính Đức năm thứ 10).

Mùa xuân, tháng giêng, saiThuỵ quận công Ngô Bính và Nguyên quận côngTrịnh Duy Sản làmĐô tướng, Ngự sử đài thiêmđôngự sử Nguyễn KhiêmBính làmTán lý quân vụ điđánh Phùng Chương ở vùng núi Tam Đảo.

Chươngthua chạy.Tháng 2, vua thân hành xem tập trận ở xã ĐịnhCông2246, khi về, ngự chơi nhà hoàng phi Lê thị2247.Thiều Khê bá Ngô Thứ nổi loạn bị giết.Năm này, bắt các trấn nộp thuyền gỗ để đi đánhAi Lao.Bấy giờ lúa chiêm có cây sinh một hạt thóc hainhân gạo.Lấy Công bộ hữu thị lang Lê Tán Tương làmquyền Lại bộ hữu thị lang.Tháng 8, tháng 9, nước to.Mùa đông, tháng 10, ngày mồng 7, An Hoà hầuNguyễn Hoằng Dụ tâu xin thu lúa đồn điền [26a] đểchi dùng cho nhà nước.Bọn Đặng Hân và Lê Hất làm loạn ở vùng huyệnNgọc Sơn2248, Thanh Hoa.

Ngày 27, vua sai tướngthống lãnh binh sĩ, lấy Đỗ Nhạc làm Tán lý quân vụđi đánh dẹp.Bính Tý, [Hồng Thuận] năm thứ 8 [1516] , (Từtháng 4 trở đi là Chiêu Tông Quang Thiệu năm thứ 1;Minh Chính Đức nămthứ 11).

Mùa xuân, tháng giêng,bấy giờ là kỳ đại tập các quân, Trần Công Ninh nổiloạn ở xứ đò Hối, huyện Yên Lãng2249.

Ngày 23, vuasai Đông các đại học sĩ Đỗ Nhạc trấn giữ Kinh thành,vua đích thân đemcác đại thần văn võ và đô đốc nămphủ đi theo.

Quân ra cửa Bắc Thần, vua ngự ở hànhtại bên sông Nhị Hà, ra lệnh cho các tướng qua sôngtiến đánh, phá tan quân giặc, giết được rất nhiều.

Rồiluận công các tướng sĩ, trao quan chức cho từngngười.Trước đây, vua thích làm nhiều công trình thổmộc, đắp [26b] thành rộng lớn mấy ngàn trượng, baoquanh điện Tường Quang, quán Chân Vũ, chùa ThiênHoa ở phường Kim Cổ, từ phía đông đến phía tâybắc, chắn ngang sông Tô Lịch, trên đắp hoàng thành,dưới làm cửa cống, dùng ngói vỡ và đất đá nệnxuống, lấy đá phiến và gạch vuông xây lên, lấy sắtxuyên ngang.

Lại sai làm thuyền chiến, sai thợ vẽkiểu, sai bọn nữ sử trần truồng chèo thuyền chơi trênHồ Tây, vua cùng chơi, lấy làm vui thích lắm.

Ngườithợ Vũ Như Tô làm điện lớn hơn trăm nóc, dùng hếttiền của và sức dân trong nước.

Lại làm Cửu Trùngđài, trước điện đào hồ thông với sông Tô Lịch để dẫnnước vào, thả thuyền Thiên Quang cho mặc sức dungoạn.

Hồ ấy quan co khúc khuỷu, mở cửa cống cóthể chở thuyền nhẹ ra vào để rong chơi, cực kỳ xa xỉ.Dân chúng đau khổ, binh lính mệt nhọc.

Quânnăm phủ đắp thành [27a] chưa xong được, đến đây lạicó lệnh bắt các nha môn ở trong ngoài kinh thànhphải làm, tập hợp nhau lấy hồ, khiêng đất.

Vua hàngngày bất thần ngự chơi các nơi, chỗ nào vừa ý thìthưởng cho bài vàng, bài bạc.

Có chỗ đã làm xong lạiphải làm lại, sửa đổi xây đắp lại, hết năm này qua nămkhác, liên miên không dứt.

Quân lính đắp thành mắcchứng dịch lệ đến một phần mười.Tháng 3, nước to.Ngày mồng 6, Thuần Mỹ điện giám Trần Cảo ởtrang Dưỡng Chân, huyện Thuỷ Đường làm loạn2250.

Cảo thấy lời sấm nói rằng, phương đông có vượngkhí thiên tử, liền ngầm mưu việc đại nghịch, trá xưnglà cháu chắt của Trần Thái Tông, là họ ngoại củaQuang Thục hoàng hậu2251, cùng với con là Cungvà bèđảng là bọn Phan Ất (tức người Chiêm, tên làĐồng Lợi, nguyên là gia nô của Trịnh Duy Đại), ĐìnhNgạn, Đình Nghệ, Công Uẩn, Đình Bảo, Đoàn Bố dấyquân ở chùa Quỳnh Lâm2252 huyện Đông Triều,chiếm cứ các nơi ở hai huyện Thuỷ Đường và ĐôngTriều, trấn Hải Dương.

Cảo mình mặc [27b] áo đen,quân sĩ đều cạo trọc đầu, tự xưng là Đế Thích giángsinh, tiếmxưng niên hiệu là Thiên Ứng.Mùa hạ, tháng 4, ngày mồng 1, Trần Cảo đemquân qua các huyện Tiên Du, Quế Dương, Gia Lâm,tiến sát đến bến Bồ Đề, bị cách sông không sangđược.

Vua đích thân đi đánh, ngự ở điện Trường Thọ(tức là điện Quỳnh Vân), ra lệnh điều động các tướng.Bọn Đông Nham bá Lại Thúc Mậu, Quảng Phúc báNguyễn Khắc Nhượng, Minh Vũ bá Trịnh Hồng chỉhuy quan quân qua sông đánh mạnh đến các vùngBồ Đề, Lâm Hạ2253.

Vua sai bắn ba tiếng súng, cácquân xông lên đánh, cả phá quân giặc.

Cảo thua chạyvề Ngọc Sơn2254.

Ngày mồng 3, vua sai Định quậncông Phùng Tiến, Diên Hưng bá Trịnh Khổng Chiêu,Phú Lộc bá Trịnh Ngạc đem quan quân đi đánh mấylần không được.

Tiến và Khổng Chiêu đều bị tử trận.Trịnh Ngạc bị bắt, Cảo muốn cho làm quan, nhưngNgạc [28a] không chịu khuất mà chết.

Hoằng Dụ đemquân đóng ở dinh Bồ Đề.Trịnh Duy Sản giết vua ở cửa nhà Thái Học.Trước đây, Duy Sản vì nhiều lần can ngăn trái ý vua,bị đánh bằng trượng.

Duy Sản mới cùng với bọn LêQuảng Độ, Trình Chí Sâm mưu việc phế lập, bèn sửasoạn thuyền bè, khí giới ở bến Thái Cực2255, nóiphao lên là đi đánh giặc.

Đêm mồng 6, hồi canh hai,đem hơn 3000 người ở các vệ Kim ngô và Hộ vệ vàocửa Bắc Thần.

Vua nghe tin ấy, ngờ là có giặc đến,bèn ngự ra ngoài cửa Bảo Khánh.

Ngày mồng 7, mờmờ sáng, có Thừa chỉ Nguyễn Vũ theo vua đi tắt quacửa nhà Thái Học.

Đến hồ Chu Tước, phường BíchCâu2256, vua gặp Duy Sản và hỏi: "Giặc ở phươngnào?".

Duy Sản không trả lời, quay nhìn chỗ kháccười ầmlên.

Vua quất ngựa chạy về phía tây.

Duy Sảnsai vũ sĩ là tên Hạnh [28b] cầm giáo đâm vua ngãngựa chết rồi giết chết.

Nguyễn Vũ cũng chết theovua.

Đem xác vua về quán Bắc Sứ, khâm liệm2257rồiđem thiêu (có thuyết nói: Để xác ngang trên mìnhngựa, đem về cửa Nam Thiệu ở viện Đãi Lậu, chỗ phủTể tướng).

Khâm Đức hoàng hậu (tên thuỵ là ĐônTiết), cũng tự nhảy vào lửa chết.

Quân sĩ đem haiquan tài về chôn ở làng Ngự Thiên, giáng phong vualàmLinh Ẩn Vương (nay có điện Quang Hiếu ở xã MỹXá, huyện Ngự Thiên).

Hậu họ Nguyễn, tên huý làĐạo, con gái viên quản lĩnh ở hương Văn Giang.Nguyễn Vũ người làng Thiên Mỗ2258, huyện TừLiêm, do đỗ tứ trường kỳ thi Hương, viết chữ thảođẹp, lại đem thơ quân ứng nghĩa2259, từ đầu, làmquan đến Binh bộ tả thị lang, được vua rất yêu quý.Khoa thi Hội năm Giáp Tuất2260.

Vũ đã 58 tuổi, vănviết lủng củng, đã không được trúng tuyển.

Vua chothi lại, lấy đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân.

Không baolâu, làm tới Hình bộ thượng thư kiêm Bảo Thiên điệnĐông [29a] các đại học sĩ, Hàn lâmviện thừa chỉ nhậpthị kinh diên, ngày đêm uống rượu đánh bạc ở nộiđiện, bị người bấy giờ coi khinh.

Đến nay đi theo vua,bảo con rằng: "Ăn lộc của vua, phải chết vì nạn củavua", cũng bị Duy Sản giết.Linh Ẩn gian dâm với vợ lẽ của cha, để tang chamẹ ít ngày, mượn tên của anh để cướp nước củangười khác2261, xa hoa dâm dục quá độ, hình phạtnặng, thuế khoánhiều, giết hết các thân vương, can qua xảy rakhắp nơi, người thời ấy gọi là "vua lợn", điềm nguyvong đã được thấy đó!Bấy giờ, Duy Sản đã giết vua, liền bàn mưu vớingười tông thất và đại thần, định lập Quang Trị, concủa Mục ÝVương2262, nhưng Vũ Tá hầu Phùng Mạikhông nghe, bàn lập con trưởng của Cẩm Giang Sùnglà Y.

Tường quận công Phùng Dĩnh sai lực sĩ giết Mạiở Nghị sự đường trong cung cấm rồi lập [29b] QuangTrị (khi ấy 8 tuổi).

Mới được 3 ngày, chưa kịp đổi niênhiệu, thì Trịnh Duy Đại đemvề Tây Đô2263.Bấy giờ An Hoà hầu Nguyễn Hoằng Dụ đóngquân ở Bồ Đề, nghe tin Duy Sản làm việc thí nghịch,liền nổi giận đem quân vượt sông, đốt phá phố xá ởkinh thành, định cùng với con em gia thuộc tính việcbáo phục, bèn chém Vũ Như Tô ở ngoài cửa kinhthành.Trước đây, Tô xuất thân là thợ, đem kỹ xảo mêhoặt vua, được lạm bổ làm đô đốc kiêm coi các sở ởCông bộ.

Bấy giờ, đương làm điện lớn trăm nóc chưaxong, dân gian ai cũng nghiến răng tức giận.

Đến khivua bị hại, Như Quang Trịsau bị Duy Đại giết.Tô cũng bị quăng xác ra ngoài chợ, quan dân aicũng chỉ trỏ xác hắn mà chê cười, có người còn nhổnước bọt.Ngày hôm ấy, Trịnh Duy Sản và Lê Nghĩa Chiêucùng các bậc huân cựu tông thất đại thần cùng nhauđón con trưởng của Cẩm Giang Vương là Ylập lên lênlàm vua, khi ấy 14 tuổi.

Bọn Duy Sản, Nghĩa Chiêuthấy Hoằng Dụ đốt [30a] phá kinh thành, bèn sai lựcsĩ Đàm Cử đón vua ngự ra ngoài, về thành Tây Đô ởThanh Hoa, hội thề dấy quân khởi nghĩa.

Chỉ có LêQuảng Độ ra đầu hàng Trần Cảo.

Lúc ấy, thành đãthất thủ, xã tắc bỏ phế, dân chúng vào thành tranhnhau lấy vàng bạc, của báu, bạch đàn, xạ hương, lụalà tơ gai đầy trong dân gian; sách vở, hồ tiêu, hươngliệu các thứ vứt bỏ trên đường phố cao đến 1,2 tấc,không thể kể xiết.

Người mạnh khoẻ tranh cướp vàngbạc, có người lấy được đến ba, bốn trăm lạng, ngườiyếu cũng được đến hơn hai trăm lạng.

Cung khuyết,kho tàng do vậy mà hết sạch.Sứ bộ tuế cống trước đây là bọn Binh bộ hữu thịlang Nguyễn Trọng Quỳ, Hứa TamTỉnh, Nguyễn QuýNhã, về đến châu Bằng Tường, nghe tin Trần Cảo làmloạn, chiếm giữ vùng Lạng Nguyên2264 đường sá bịtắc.

Thông sự Hà Công Miễn và Đỗ Khánh Dư [30b]bàn đem tiền của nhà nước giao cho Cảo, đến nămQuang Thiệu thứ 6, bị bọn Trọng Quỳ giết chết2265.Ngày 11, Trần Cảo lấy được Kinh thành, tiếm đặtniên hiệu là Thiên Ứng, ra triều đường làm việc, dùngLê Quảng Độ coi việc nước.

Bấy giờ, Đô lực sĩ Thiếtsơn bá Trần Chân người xã La Ninh2266 huyện TừLiêm, tập hợp các cựu dũng sĩ và hương binh con emđược 5,6 nghìn người, dấy binh ở chợ HoàngHoa2267.

Cảo nghe tin, bèn chia đường sai Phan Ấttừ xã Bảo Đà, huyện Thanh Oai tiến đánh.

Chân cũngtừ xã Dư Dụ, huyện Thanh Đàm kéo đến.

Chân đemquân đón đánh trước, tiến đến Cồn bắn2268 đánhnhau dữ dội với Ất, khí giới hết cả, liền lấy vò vại nhỏném vào quân của Ất.

Chân bị thương ở răng, miệngrất đau, lại vì quân bị cô lập không có cứu viện, khólòng giữ lâu, bèn đang đêm rút về đóng quân ở chợHoàng Hoa.

Khi ấy bọn Dương Bảo cũng có hịchgiúp nước đánh giặc Cảo.[31a] Vua từ thành Tây Đô, tập hợp giữa quân baphủ2269sai Trịnh Duy Sản theo đường Thiên Quan,Ứng Thiên tiến phát; Nguyễn Hoằng Dụ theo đườngphủ Trường Yên, Lý Nhân tiến phát; chính dinh BìnhPhú hầu Nguyễn Văn Lự2270 và Vĩnh Hưng hầu TrịnhTuy2271 đem quân thuỷ bộ cùng tiến thẳng đếnĐông Kinh.

Đồng thời gửi hịch cho các phủ huyện.Ngày 19, vua đến Tiêu Viên2272.

Trần Chân đi trướcquân sĩ, một mình đến hành tại bái yết vua.Ngày 23, bọn Chiêu An Sơn Nam dinh phó tướngAn Tín bá Trịnh Hy, Đề sát Lê Sạn2273, tán lý LêDực2274, ký lục Trương Huyền Linh kế tiếp tiến vâyngoài cửa Đại Hưng.

Cảo dẫn bọn phản nghịch lênlầu cửa Đại Hưng, phất cờ, bắn súng để chống lạiquan quân.

Một lát sau, thấy ba toán quân trọc đầutừ cầu Muống2275, tiến vào cung Thuỵ Quang.Trịnh Tuy lùi dần, rút về Hồng Mai động thì gặp [31b]quân của Nguyễn Hoằng Dụ, nên lại tiến vào.

Khi ấy,Trịnh Duy Sản chỉ huy các quân thủy bộ cùng tiến,vây bốn mặt thành.

Duy Sản đánh giặc từ bến Tháicực đến bến Đông Hà2276.

Quân giặc thua to.

TrịnhHy vây từ ngoài cửa Đại Hưng.

Cảo đóng cửa thànhcố thủ.

Duy Sản vây phía tây bắc thành, lại gặp bọngiặc phản nghịch ở Sơn Tây là Hà Công Chân đemquân tiến sát thành định giết Cảo và tranh lập vớivua.

Duy Sản cố sức đánh, Công Chân bị thua và tửtrận.

Bấy giờ, Tả kiểm điểm Lê Liễn đánh thua, bị tửtrận ở Dịch Vọng (tên xã)2277.

Cảo mở cửa thànhchạy qua sông Thiên Đức2278, trốn lên LạngNguyên.Ngày 24, vua đóng ở Thanh Đàm(tên xã).Ngày 25, Lương Văn hầu Nguyễn Thì Ung cùngvới bọn Đỗ Nhạc rước vua về Kinh.Ngày 27, vua khôi phục ngôi báu, đại xá, lấy nămnày làm Quang Thiệu năm thứ 1.

Khi ấy, Quang Trị ởTây Đô.

Sau [32a] bị Văn quận công Trịnh Duy Đạigiết, hai emcủa Trị cũng bị hại.Tội ác của Sản, Đại thực quá lắm.

Ngày sau, phảichết bất đắc kỳ tử bởi tay người khác cũng là đánglắm!Mùa hạ, tháng 6, ngày 28, Thái phó Hùng quốccông Lê Nghĩa Chiêu bàn định lệnh thưởng công choai bắt được cha con Trần Cảo.

Nếu bắt được Cào thìđược thưởng cho 50 người.

Một người đứng đầuđược ban chức Hữu đô đốc, trật tòng nhất phẩm,được ấn phong ba đời, không muốn làm quan thìđược ban 300 lạng vàng, 2.000 mẫu ruộng; một ngườiđứng thứ hai được trao chức đô chỉ huy sứ, trậtchánh tam phẩm, được ấn phong ba đời; một ngườiđứng thứ ba được trao chức đô chỉ huy sứ đồng tri,trật tòng tam phẩm; 10 người theo bắt được trao chứcchỉ huy thiêm sự, trật chánh tứ phẩm; 13 người theobắt tiếp [32b] được trao chức chỉ huy đồng tri.

Nếubắt được con của tên phản nghịch Cảo thì thưởngcho 20 người, một người đứng đầu được trao chức đôđốc đồng tri.Mùa thu, tháng 8, bắt được đồ đảng của Trần Cảolà Phan Ất ở huyện Đông Triều, đóng cũi giải về Kinhsư, đemchémở phường Đông Hà.Sai Trịnh Duy Sản tiết chế các doanh thủ bộ, lấyNgự sử đài thiên đô ngự sử Phạm Khiêm Bính làm tánlý quân vụ đi đánh dẹp vùng Hải Dương; Vĩnh Hưnghầu Trịnh Tuy, An Mỹ hầu Lại Thúc Mậu và Đàm Cử(người xã Lãng Sơn Đông2279 huyện Quế Dương)đem quản bộ đi đánh dẹp vùng Kinh Bắc; Do Lễ báNguyễn Bá Tuấn về vỗ yên các huyện ở Từ Sơn (tênphủ).

Bá Thuần về đến Quế Dương, bị người lànggiết.

Bọn Tuy tiến đến đóng đinh ở Thị Cầu, huyệnVũ Ninh2280.Tháng 9, ngày 13, Lê Nghĩa Chiêu lại bàn lệnhthưởng công bắt tướng nguỵ.[33a] Bắt được đại tướng nguỵ: khó thì thưởng 10người, dễ thì thưởng cho 5 người; một người côngđầu bắt được tướng nguỵ, khó thì trao chức đô chỉhuy sứ trật tòng tam phẩm, dễ thì trao chức đô chỉhuy thiêmsự trật chánh tứ phẩm.Bắt được phó tướng nguỵ: khó thì thưởng cho 8người, dễ thì thưởng cho 4 người.Lại định lệnh thưởng công những công thần bắtđược tên phản nghịch Cảo và các quan chức nguỵ.Lại định lệnh thưởng công các lực sĩ, dũng sĩ, võ sĩ,tuấn sĩ và con cháu công thần bắt được tướng nguỵ.Mùa đông, tháng 11, lại sai Trịnh Duy Sản,Nguyễn Hoằng Dụ cùng với Minh Vũ hầu TrịnhCủng, Quảng Phúc bá Nguyễn Khắc Nhượng thốnglĩnh quan quân đi đánh Trần Cảo ở chùa SùngNghiêm trên sườn núi xã Trâu Sơn, huyện ChíLinh2281.Khi ấy, Duy Sản thấy quân sĩ khó nhọc đã lâu màgiặc Cảo vẫn chưa diệt được, bèn làm bài văn để uýlạo các tướng sĩ2282.

Lại sai tỳ tướng Thiết sơn báTrần Chân2283, quay về [33b] Kinh sư đánh bọn ĐaSĩ.

Trước đó, Đa Sĩ cậy có công lao hoành hành trongKinh, cưỡng hiếp con gái chưa chồng, gian dâm vợcủa người khác, cho nên Duy Sản sai Chân về đánh.Bấy giờ, có sao sa xuống trung doanh.

Quân Duy Sảntiến đến Chí Linh (tên huyện), giáp chiến với quânCảo ở xã Nam Giản2284.

Viên tỳ tướng tên là Hạnhchết tại trận.

Duy Sản thấy giặc khiêu chiến, có ýmuốn đánh, các tướng can không được.

Giặc lại khiêuchiến.

Duy Sản tức giận chia đường tiến đánh, tựmình xông lên trước quân lính.

Duy Sản và NguyễnThượng đều bị Trần Cảo bắt được, đem về hành quánở Vạn Kiếp giết chết.

Cảo tiến thẳng đến Bồ Đề, vuasai Thiết Sơn bá Trần Chân tiến đánh, phá tan được,chém giết rất nhiều.

Cảo phải chạy trốn về LạngNguyên không dám ra đánh nữa, lấy sôngNguyệt2285làmranh giới.

Chân cầmcự với quân Cảo.Cảo truyền ngôi cho con là Cung, tiếmxưng niên hiệulà Tuyên hoà.

Sau Cảo cạo [34a] đầu làm sư, ẩn trốnđược thoát.

Nay các thôn Bảo Lộc, An Lạc, ChuNguyên2286 vẫn còn đền thờ Cảo, có lẽ Cảo chết ởđó.Chiêu Tông Thần Hoàng ĐếTên húy là Y, lại húy là Huệ, là con trưởng củaCẩm Giang Vương Sùng, đích tôn của Kiến VươngTân, cháu bốn đời của Thánh Tông, ở ngôi 7 năm, bịMạc Đăng Dung giết, thọ 26 tuổi, chôn ở lăng VĩnhHưng.

Bấy giờ trong buổi loạn lạc, quyền bính khôngở trong tay, bêntrong thì nghe lời xiểm nịnh gian trá, bên ngoài lạiham mê săn bắn chim muông, ngu tối bất minh, ươngngạnh tự phụ, bị nguy vong là đáng lắm!Mẹ vua là hoàng hậu Trịnh Thị Loan, người xã PhiBạo, huyện Thanh Chương.Năm Đoan Khánh thứ 2 [1506], tháng 10, ngàymồng 4, sinh ra vua.

Năm Hồng Thuận thứ 8 [1516]Tương Dực Đế bị hại, không có con nối, bọn đại thầnLê Nghĩa Chiêu, Trịnh Duy Sản đón lập vua.

Sau vềTây Đô, xướng xuất nghĩa quân, tiến thẳng về Kinhsư, đuổi Trần Cảo, rồi lên ngôi vua, đổi niên hiệu làQuang [34b] Thiệu, lấy ngày sinh làm Nghi Thiênthánh tiết.

Được 7 năm thì ngự ra ngoài, Mạc ĐăngDung lập emruột vua là Xuân lên ngôi, giáng vua làmĐà Dương Vương.

Năm Thống Nguyên thứ 5 [1526],bị Mạc Đăng Dung giết.

Sau được truy dâng thuỵhiệu là Thần Hoàng Đế, miếu hiệu Chiêu Tông.Đinh Sửu, Quang Thiệu năm thứ 2 [1517] , (MinhChính Đức năm thứ 12).

Mùa xuân, truy tôn hoàng tổKiến Vương2287làm Đức Tông Kiến Hoàng Đế,hoàng phụ Trang Định Đại Vương2288làm MinhTông Triết Hoàng Đế, lại sai Lễ bộ thượng thư ĐàmThận Huy hiệu định miếu huý và ngự danh (miếu huý20 chữ, ngự danh là hai chử _ ____ và Huệ ____).Những khi làm văn hay viết sách để khắc in sách đềukhông cấm, nhưng khi đọc thì đều phải tránh, hai chữliền nhau như loại "Trưng Tại"2289 đều không đượcviết.Sai Bình quận công Nguyễn Văn Sự là đô tướng.[35a] Mùa hạ, tháng 4, đánh chết Cồ Khắc Xươnggiả xưng là Thiên Vũ.

Khắc Xương người hươngNhân Vũ, huyện Thiên Thi2290, làm quân nhân củaHiệu lực tiền vệ, năm Hồng Thuận thứ 6 [1514], tựxưng là phò mã giáng thân, ít lâu sau lại xưng là ThiênVũ.

Đến tháng giêng năm này, ra ở chùa làng, đặthiệu là Phù Kinh, xin 9 gói cơm ăn hết, rồi lấy lá góicơm đốt thành than làm thuốc cứu chữa cho lươngdân không có con cái rồi đòi gà rượu.

Chữa cho ngườinào là hiệu nghiệm ngay.

Việc này đến tai triều đình.Vua sai người bắt giải về Kinh đánh chết, vì hắn làmđiều quái đản mê hoặc dân, cho nên bị giết.Sai Thái bảo Thuỵ quận công Ngô Bính là đôtướng.Lấy Nguyễn Văn Vận làm Tán trị Thừa chính sứty thừa chính sứ trấn Kinh Bắc.Tháng 5, ngày 28, truy tôn Linh Ẩn Vương làTương Dực Đế.[35b] Mùa thu, tháng 7, ngày mồng 1, An Hoàhầu Nguyễn Hoằng Dụ có hiềm khích với Vĩnh Hưngbá Trịnh Tuy, đóng quân chống nhau.Trước đây, Nguyễn Hoằng Dụ và Trịnh Tuy đềuđi đánh giặc, khi về Kinh sư nghe lời dèm pha củacon em, mới thành hiềm khích.

Hoằng Dụ đóng quânở phường Đông Hà, Tuy đóng quân ở ngoài thànhĐại La chống giữ nhau.

Hoằng Dụ cáo ốm không vàochầu.

Khoa quan Nguyễn Quán Chi tâu lên.

Vua đemchuyện Liêm Lạn2291, Giả Khấu2292 dụ bảo, khônggiải hoà được.

Đến đây, Nguyễn Văn Lự, Trịnh DuyĐại đều vào chầu trước mặt vua, tâu xin giải hoà haingười.

Văn Lự lấy tờ mật chiếu trong tay áo ra, tâu làTrịnh Tuy và Duy Đại đem con trai của Nguyễn Trinhlà Nguyễn Tùng lập làmnguỵ chúa, làmviệc đạinghịch.

Thế là vua sai bắt Duy Đại và Hữu đô đốcLê Ích Cựu đều đemchémcả.

Trịnh Bá Quát thì bị thắtcổ chết.

Đemđầu của Trịnh Duy Đại bêu ở ngoài dinhquân của Thiết Sơn [36a] bá Trần Chân.Hôm ấy, Nguyễn Hoằng Dụ cất quân đánh Tuy ởcác phường Vĩnh Xương, Khúc Phố, Phục Cổ2293tạikinh thành, ba lần đánh mà không được.

Tỳ tướngcủa Trịnh Tuy là Nguyễn Thế Phó trúng tên phải lui.Tuy bèn chạy vào Thanh Hoa.

Trần Chân thấyNguyễn Hoằng Dụ đuổi Trịnh Tuy, bèn cất quânđánh Hoằng Dụ (trước đây, Duy Sản và Trịnh Tuy làngười cùng họ, Duy Sản nuôi Trần Chân làm connuôi), mật gửi thư cho con em ở các dinh Sơn Tâycùng đánh.

Ngày hôm ấy, Hoằng Dụ vào yết kiếnvua, định ra cửa Đại Hưng, ngờ là có Trần Chân ở đó,bèn ra cửa Đông Hoa.

Lát sau, xuống thuyền lánh vềThanh Hoa.Bấy giờ Mạc Đăng Dung trấn thủ Sơn Nam, TrầnChân gửi thư khuyên Đăng Dung chặn giữ lại, ĐăngDung không nỡ, nên Hoằng Dụ đi được thoát.Trước đây, khi Hoằng Dụ đánh nhau với TrầnChân, trời sắp tối, có đám mây năm sắc nổi lên ởphương đông, rồi mây vàng bay tản khắp trời.

Ngườithức giả cho là điềmlạ.[36b] Triều Lê vào thời Quang Thiệu, giặc bênngoài chưa yên, quyền thần đánh lẫn nhau, chémgiếtnhau dưới cửa khuyết, chốn Kinh sư đẫm máu.

Mặttrời vàng tối, mây trời tán lạc, cái điềm vận nước ngàymột suy đã xuất hiện từ đấy.Xuống chiếu truy tôn Mẫn Lệ công làm Uy MụcĐế.Ngày 28, giết chết Trần Công Vụ giả xưng làThiên Bồng (Công Vụ là quân nhân, người xã PhạmTùng, huyện Gia Phúc).Trước đó, Phó tướng tả đô đốc Vũ Xuyên bá MạcĐăng Dung tâu rằng: Công Vụ làm trò yêu quái, dốitrá mê hoặc dân ngu, và hặc tội quan Thừa Hiến làbọn Lê Toản và Đỗ Thao tin mê tà thuyết, đại ý là:Thần trộm nghĩ: Điều nhân, nghĩa, trung, chính, bậcthánh nhân thường làm, việc quái, lực, loạn, thần2294thì thánh nhân không nói.

Xét các đời trước, chứngcớ rành rành.

Như Hoàng Đế trị dân thì phải thậntrọng phân cách u minh2295, [37a] Cao Dương2296dựng nước phải rạch ròi giới ranh trời đất.

Như vậy làđể dựng tiêu đích cho đương thời, lưu gương răn chohậu thế.

Lớn lao thay thánh thượng, mở vận trunghưng vẻ vang, làm vua làm thầy tốt đẹp, việc vỗ trịđảm nhiệm về mình; dùng đạo, dùng đức dạy răn,phúc mầu nhiệm mong cho chóng tới.

Khắp trong cõibờ, đều được no ấm sinh sôi.

Nay quân nhân CồKhắc Xương ở làng Nhân Vũ, huyện Thiên Thi, vàquân nhân Trần Công Vụ ở làng Phạm Tùng, huyệnGia Phúc là hạng lính mọn, vốn đứa dân thường, đánglẽ phải theo đạo vua, đường vua, kính tuân lời dạy, lạigiả xưng Thiên Bồng, Thiên Vũ lừa dối dân ngu.

Biếnchùa Phật Phù Kinh thành trường bán gian, mượnmiếu thần Bố Bái làm ổ chứa nguy.

Tán tro làm thuốc,thuật lừa mà già trẻ đua nhau; đọc chú vẽ bùa, kế đắtmà xóm thôn sợ phục. [37b] Bọn yêu quái đã làm nhưvậy, kẻ sĩ phu nên gắng sức bài trữ.

Thế mà bọn quanThừa Hiến, đã từng đọc sách thánh hiền, đều giữtrách nhiệm gương mẫu, đáng phải như NhânKiệt2297 phá đền nhảm ở Hà Nam, để trừ mê hoặc,như Hồ Dĩnh2298 đánh thầy chùa ở Quảng Đông đểbỏ dị đoan.

Sao bọn phàm tục ấy không hiểu lẽthường tình như vậy?

Lê Toản, Lê Vận thì u mêkhông tỉnh ngộ, mê tín điều xằng bậy dâng sớ tâucàn; Tử Ký, Đỗ Thao, thì ngu tối chẳng hiểu gì, phụhoạ theo lời họ mà tâu nhảm.

Nhất nhất đều theo vềtả đạo, dần dần mê hoặc thói cốt đồng.

Lừa nhaubằng quáiđản, doạ nhau bằng quỷ thần, chúng đã làmnhững trò gian dối; răn gì không hình phạt, sửa gìkhông pháp luật, xin phải nêu điều cấm cho nghiêm.Vua y theo.Lấy Nguyễn Dự làmNgự sử đài phó đô ngự sử.[38a] Mùa đông, tháng 11, ngày 20, lấy Đỗ Nhạclàm Lại bộ thượng thư kiêm Đông các đại học sĩ nhậpthị kinh diên.Tháng 12 nhuận, giết tặc thần Lê Quảng Độ.Trước đây, Lê Quảng Độ đầu hàng Trần Cảo.

Đếnđây, bọn trấn tướng Hà Phi Chuẩn, Nguyễn Lỗ bắtđược giải về Kinh sư.

Mạc Đăng Dung dâng sớ xingiết đi, đại ý nói: "Tam cương ngũ thường là rườngcột chống đỡ trời đất, là trụ đá giữ yên sinh dân.Nước không có cương thường, dẫu là Hoa Hạ cũngthành Di Dịch, người không có cương thường, tuymặc áo xiêm cũng hoá chim muông.

Từ xưa đến nay,chưa có ai bỏ cương thường mà có thể đứng trongkhoảng trời đất được.

Nay Lê Quảng Độ nhờ ấmphong của ông cha, thế mà chỉ một mực dựa dẫm,dòm ngó đủ vành.

Muốn vua yêu thì [38b] nịnh hóttrăm chiều, nắm quyền thế thì xoay trò lắm cách, gâynên tai họa ở các đời Đoan Khánh, Hồng Thuậnnguyên cớ đâu chỉ trong một sớm một chiều?

Đến khigiặc Cảo gây việc binh đao, tiếm xưng vị hiệu thì kẻấy lại tham sống sợ chết, nỡ nhơ nhuốc làm tôi kẻthù; mượn danh tước đi lừa dỗ dân ngu cho giặc Cảo;làm đầu mục đi cầu phong nước ngoài cho giặc Cảo.Hành động như loài chó loài lợn, bụng dạ tựa concánh, con cưu (cưu là loài chim dữ, cánh là loài thúdữ; cưu ăn thịt cha, cánh ăn thịt mẹ).

Mọi người aicũng phỉ nhổ, mà kẻ kia vẫn ngoan ngu khôngchuyển, không hề nghĩ tới ơn hậu của vua cha, nghĩalớn của cương thường.

Tội của nó đối với trời đất, đốivới tổ tông, đối với thiên hạ không thể nào tha được.Nay bọn tướng thần Hà Phi Chuẩn và Nguyễn Lỗ đãbắt được chính thân tên ấy, kính xin sắc chỉ cho lực sĩđem giết đi.

Trước đây Lục khoa và Mười ba đạo đãtâu việc tên ấy làm đại [39a] thần gặp biến loạn đãkhông biết chết vì tiết nghĩa lại đi thờ bọn nghịch tặc.Bọn thần xét thấy: Cựu thái sư Thiệu quốc công LêQuảng Độ ở chức tể tướng không hết lòng trung, khigặp sự biến không chết vì nghĩa, làm tôi giặc Cảo,chống lại triều đình, để trấn thủ dinh tướng là bọn HàPhi Chuẩn, Nguyễn Lỗ bắt được giải nộp, quả là bềtôi phản nghịch phạm tội rất to.

Bọn thần trộm nghĩ:Cương thường của trời đất, cốt ở giữ đạo vua tôi,nghĩa lớn kinh Xuân Thu càng nghiêm giết kẻ giặcloạn.

Danh phận rất rõ, điều luật còn kia.

Nay LêQuảng Độ tài hèn nhờ được tập ấm, lạm dự vào chứctể thần.

Đáng lẽ phải gắng tiết trung trinh lo báo đápmấy triều ưu đãi.

Sao lại làm nhiều điều xằng bậy trởthành kẻ gian muôn đời.

Tính cương trực không chịuhọc Hàn Hưu2299, thói giảo quyệt còn quá hơn LâmPhủ2300.

Buồng the bất chính, tệ dâm ô như Trịnh[39b] Vệ2301tanh hôi, trụ cột kém tài, sức phò tá nhưYChu2302lại thiếu.

Theo ý riêng làm trái lẽ, ỷ phépnước để lộng quyền.

Phòng tai hoạ của quỷ dòmnhà2303thì chặt phá cây rừng, mở rộng nhà cửa, trổmưu mẹo cho người lú ruột thì tự cầm hồ rượu chuốcmời khắp hạ liêu.

Chỉ gấp việc tìm vàng, tậu ruộng,chỉ chămđiều bán ngục mua quan.

Trong thì các chứcphủ, vệ đều từ cửa hắn mà ra, ngoài thì các quan thừahiến đều do tay hắn tuyển bổ.

Dạ tham lam, như suốikhe vô tận, bọn chạy chọt thì cờ xí rước mời.

Đụckhoét xóm làng, dân dã khốn cùng mà không thươngxót.

Kỷ cương rối loạn, chính sự mọt rỗng mà chẳngnghĩ lo.

Trên thì phụ lại công ơn ấp ủ của triều đình,dưới là làm hỏng cơ nghiệp nối truyền của tông tổ.Việc làm như thế sao gọi là người khôn?

Mới rồi nhânkhi giặc Cảo tiếm hiệu cướp ngôi, lại chẳng bắt chướcChân Khanh khảng khái liều mình2304.

Chống đỡnạn nước thì [40b] không vung giáo giữ cho xã tắc,tham tiếc của nhà lại định đào lỗ chôn giấu bạc vàng.Lời thề xưa dám ngày ngày quên lãng, triều đình giặclại tối tối nương nhờ.

Gặp nguy biến, u mê khôngbiết chết theo; thờ kẻ thù, nhuốc nhơ nhữngmong sống tạm.

Cúi đầu lạy kẻ nghịch tặc, đáng hổthẹn với loài voi múa kia còn biết nghĩa hơn2305; làmmồi dụ bọn ngu dân, lại ngu xuẩn quá lũ ong đàn nọ.Gầm gừ trở mặt cắn lại, ăn năn cắn rốn kịp sao!Huống chi đức thánh thần muốn cho đổi lỗi quay về,lòng tin thực bao lần tỏ trong chiếu chỉ, mà sao nókhông hề nhớ cũ, ngoan cố nuôi mưu kế gian tà.Manh tội phản Hán như Bành Manh2306, giẫm vếtchống Đường của Chu Thử2307.

Sóng biển mênhmang, rửa sao cho xuể tội kia chồng chất; lưới trờilồng lộng, đứa gian kia đâu được dung tha!

Mặt mũinào mà trông vầng nhật nguyệt, nói năng sao đáp lạicác quan liêu.

Quên [40b] người thân, ăn cướp củangười thân; thờ phụng chúa, lại quay sang phảnchúa.

Kẻ tôi con bất trung bất hiếu, tội thất thân đãphạm hàng đầu; việc hình phạt có bậc có điều, kẻphản bội phải dung phép nước.

Lại triều thần dângtâu việc đại thần phản nước theo giặc.

Bọn thần xétthấy cựu tháisư Thiệu quốc công Lê Quảng Độ trongnăm Đoan Khánh và Hồng Thuận chứa mưu hoạloạn, quấy rối thiên hạ, đến khi giặc Cảo đánh vàoKinh sư, đã không biết giữ vững khí tiết kẻ làm tôi, lạiquay mặt về hướng Bắc thờ kẻ thù địch, rõ ràng làphản nước theo giặc, can vào tội nặng.

Vì thế, bọnthần trộm nghĩ: Đạo thường của trời đất, không gìnặng bằng nghĩa vua tôi; quyền của đế vương, rấtnghiêm khắc giết kẻ loạn tặc.

Huống chi, một đứa bỉphu như Lê Quảng Độ, chút tài mọn một đấu, mộtthưng lại lạmgiữ trọng quyền tamthai, đỉnh vạc2308.Mua ngục bán quan, đã gây hoạ [41a] thời ĐoanKhánh thanh bình giữ nghiệp; nịnh vua hót nhảm, lạilàm mất nước buổi Hồng Thuận cai trị hạ dân.

Nhữngviệc nhẫn tâm, kể sao cho hết; tai hoạ mất mát, khôngchi không làm.

Mười năm nuôi mầm loạn thiên hạ, cókhác gì Lâm Phủ gian phi; một sớm nổi quân phảnNgũ Dương2309, đã xảy ra loạn Lộc Sơn nghịch tặc.Trăm họ vì thế mà xôn xao, chín miếu vì thế mà kinhđộng.

Đáng lẽ phải liều mình báo nước, để chuộc tộibán nước hại dân; thế mà lại tham sống sợ chết, đànhlàmkẻ thờ thù, theo giặc.

Làmtôi giặc Cảo, lâu đến banăm; giúp ngầmgiặc Cảo, có đến trămcách.Chiếu nguỵ, dụ nguỵ, sắc nguỵ, phong tước danhđể lừa dối dân ngu; kẻ hiểm, hành hiểm, lời hiểm, xưngđầu mục để cầu phong ngoại quốc.

Thực không bằngloài chó lợn, lại kém cả lũ kiến ong.

Nay xin kính cẩntâu lên".

Quảng Độ bị xử tử.[41b] Cho Nguyễn Mậu làm tham chính HảiDương kiêm tán lý quân vụ ở dinh Quảng Phúc báNguyễn Khắc Nhượng.

Trước đây, Mậu làm Hiến sátsứ Thanh Hoa về nhà chịu tang, khi hết tang lại vàoKinh.

Bấy giờ gặp lúc Trần Cảo làm loạn, Mậu khôngchịu theo mệnh lệnh của giặc.

Triều đình cho là Mậucó sĩ vọng, lại cho làm tham chính bản xứ và kiêmchức tán lý; không bao lâu, được thăng Thái bộc tựkhanh.Nămấy, trong nước đói to, xác người chết đói nằmgối lên nhau.

Những nơi trải qua binh lửa như ĐôngTriều, Giáp Sơn ở Hải Dương, Yên Phong, Tiên Du,Đông Ngàn ở Kinh Bắc là càng đói dữ.

Bấy giờ, vuacòn bé, thế nước lâm nguy, các tướng đều tự xưnghùng xưng bá, gây ra hiềm khích với nhau.

Thiết Sơnbá Trần Chân đã đuổi Nguyễn Hoằng Dụ, vẫn trấngiữ Kinh sư.Vua sai Tả hiển Thiết Thành bá và tướng mớihàng là bọn Nguyễn Công Độ đem quân bộ, MạcĐăng Dung đem quân thuỷ đuổi bọn Hoằng Dụ [42a]chạy vào huyện Thuần Hựu2310(nay đổi thànhThuần Lộc, vì tránh tên huý của Chân Tông).

Quanquân đào mả Nguyễn Văn Lang là cha Hoằng Dụ,chém lấy đầu.

Hoằng Dụ lại hội quân chống nhau vớiquan quân.

Nhân đó Hoằng Dụ gửi bức thư và mộtbài thơcho Mạc Đăng Dung.

Mạc Đăng Dung nhậnđược thư và thơ đó, liền đóng quân không đánh.

BọnHoằng Dụ được toàn quân chạy về.Định lệnh thưởng công vận tải thóc công ởThuận Hoá.

Những người vận tải thóc công ở ThuậnHoá hai lần, đều siêng năng cả, nếu là quan viên thìthăng một cấp, thưởng hai tư; nếu là hạng lực sĩ,dũng sĩ, võ sĩ cũ làm lâu năm đã có xuất thân thì gửivề bản quán, nếu tình nguyện, cho như hạng nhấtthân, bổ trung uý, hạng mới tuyển, có chân xuất thântừ bổ vũ uý, trật chánh bát phẩm, chia vào các vệ túctrực.

Về văn thuộc, nếu có xuất thân cùng quân sắcvà dân chúng thì bổ phó vũ uý, trật tòng bát phẩm.Lấy [42b] Lê Sạn làmHộ bộ thượng thư.Mậu Dần, [Quang Thiệu] nămthứ 3 [1518] , (MinhChính Đức năm thứ 13).

Mùa xuân, thi Hội các cửnhân trong nước.

Lấy đỗ bọn Đặng Ất (người HảiTriều, huyện Ngự Thiên, thi Đình đỗ tiến sĩ xuất thân)17 người.

Đến khi thi Đình, đầu đề văn sách hỏi vềviệc biết người yên dân.

Cho bọn Ngô Miễn Thiệu,Nguyễn Mân Đốc, Lưu Khải Chuyên 3 người đỗ đệnhất giáp tiến sĩ cập đệ; bọn Lại KimBảng 6 người đỗđệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân; bọn Nguyễn Đệ 8 ngườiđỗ đệ tamgiáp đồng tiến sĩ xuất thân.Xét bài ký của Nguyễn Văn Thái viết : Thần kínhxét, triều trước từ năm Nhâm Tuất, Đại Bảo năm thứ 3mở khoa thi, hoặc 6 năm một khoa, hoặc 5 năm mộtkhoa chưa có lệ cố định.

Đến nămQuang Thuận thứ 4là khoa Quý Mùi trở đi mới định ba năm một khoa,theo [43a] Hội điển của nhà Minh, lấy các năm Tý,Ngọ, Mão, Dậu thi Hương, các năm Thìn, Tuất, Sửu,Mùi thi Hội, duy có năm Mậu Dần, Quang Thiệu nămthứ 3 có khoa thì là vì năm thứ 2 là năm Đinh Sửuchính là năm mở khoa thi, nhưng năm ấy đương cóviệc nên đến nămnay mới cử hành được.Gia phong Mạc Đăng Dung là Vũ Xuyên hầu.Mùa thu, tháng 7, ngày mồng 7, trời mưa gió to,sét đánh chết người rất nhiều.Ngày 11, giết Thiết Sơn bá Trần Chân và bè đảngcủa Chân là bọn Trần Trí, Nguyễn Nga, Nguyễn BáĐại, Lê Nguyện Khâm...

6 người ở trong cung cấm.Trước đây, Trần Chân đã đuổi được NguyễnHoằng Dụ, quyền nắm trong tay, Mạc Đăng Dungcũng phải sợ, mới hỏi con gái của Chân cho con traimình là Đăng Doanh.

Bấy giờ, có kẻ hiếu sự làm câuca rằng: "Trần hữu nhất nhân, vi thiên hạ quân, thố[43b] đầu hổ vĩ, tế thế an dân" [Có một người họTrần, làm vua thiên hạ, đầu thỏ đuôi hổ, trị nước yêndân].

Vì thế, quốc cữu Chử Khảo, Thọ quốc côngTrịnh Hựu, cùng với Thuỵ quân công Ngô Bính bànvới nhau rằng: Một người họ Trần tức làm Trần Chân,đầu thỏ đuôi hổ tức là cuối năm Dần đầu năm Mão,sợ rằng vào năm ấy sẽ có biến loạn, khuyên vua sớmtrừ đi.

Đến đây, khi tan chầu, vua cho gọi Chân vàbọn đệ tử Trần Trí vào cả trong cung cấm sai ngườiđóng các cửa thành, sai bọn lực sĩ bắt Chân.

Chânchạy đến chân thành, người giữ cửa bắt chém đi.

Đệtử của Chân là bọn Hoàng Duy Nhạc, Nguyễn Kính(Kính sau làm quan với nhà Mạc đến chức thái uýTây quốc công, được truy tặng Tây Kỳ Vương),Nguyễn Áng nghe tin ấy, đánh ba hồi chiêng, đemquân vào cửa Đại Hưng, thấy các cửa thành đã đóng,bèn tiến thẳng vào ty Địch vạn vệ Cẩm y.

Người giữcửa ngăn lại [44a] không cho vào.

Vua đem quân đituần trong thành, bêu đầu Trần Chân cho xem, bọnNhạc, Kính mới chạy.Ngày 14, bọn Nguyễn Kính, Nguyễn Áng,Nguyễn Hiêu, Cao Xuân Thì (có sách chép là bọnNguyễn Chi, Mã Cử) cùng họp với nhau ở chùa YênLãng2311, đem quân đánh vào sát kinh thành.

Vuađang đêm, chạy sang dinh Bồ Đề ở Gia Lâmđể tránh.Hôm sau, vua chạy đến Súc Ý đường ở xã DươngQuang2312, tới nhà Đàm Cử (Cử người huyện QuếDương, có nhà ở xã Dương Quan, huyện Gia Lâm2311) đến quá trưa chưa ăn cơm, dân gian có người đembánh khoai dâng lên.Bấy giờ, Trịnh Tuy đóng quân ở xứ Sơn Nam cóhơn 1 vạn người, nghe tin vua chạy ra ngoài, quânlính tan cả.

Thế là quân Sơn Tây2314thả sức cướpphá, trong thành sạch không, Kinh sư thành bãi sănbắn, đánh cá.

Vua nhân đó, cho gọi Nguyễn HoằngDụ ra đánh bọn Nguyễn Kính.

Nhưng Hoằng Dụlưỡng lự không đi.[44b] Từ khi Trần Cảo vào Kinh mà tông miếu tannát, từ khi quân Sơn Tây làm loạn mà Kinh thànhsạch không, xem thế đủ biết triều Lê không hưngthịnh được nữa.Người ta có ba bậc phải thờ phụng như một làvua, thầy và cha, có khác gì nhau đâu.

Xưa TrươngTú2315 buộc tờ biểu vào cán búa, giết người để phụcthù cho cha, mà nổi tiếng ở đời Đường; Quách Bốcđem quân vào trong cung, đuổi vua để cứu bộ tướngcủa mình mà danh dậy đời Lý2316.

Những người ấyđề đem lòng thờ vua, thờ chủ mà chuyển thành đạothờ cha, thờ thầy, có gì khác đâu!

Trần Chân ở triềuLê, có công lao không phải là nhỏ.

Đương lúc giặcCảo tiếm hiệu cướp ngôi ở Đông Kinh, Chân đemquân một lữ đêmngày xoay sở đánh lại, đến hơn mườingày mà tên đầu sỏ Cảo phải rút chạy.

Đến khi giặcCảo lại đánh đến Bồ Đề, Chân [45a] đem mấy ngànquân vượt sông tiến đánh, chưa tới mươi ngày mà đồđảng của Cảo tan vỡ, mặt trời mặt trăng của nhà Lê lạisáng, tông miếu của nhà Lê lại được thờ, so với ThầnMy khôi phục nhà Hạ2317, Cát Phủ khuông phù nhàChu2318 có khác gì đâu.

Thế mà khi giặc lớn chưadẹp, bọn gian dương dòmngó, trên thì vua ngu tối tinlời dèm, trong thì mẫu hậu gian phi gây hoạ, đến nỗigọi vào cung cấm giết kẻ tướng thần, so với Lý CaoTông giết Bỉnh Di2319, Trần Giản Định giết ĐặngTất2320 kẻ có công bị ngờ vực, người vô tội bị giếthại, ngậm oan nuốt hận, trời đất không hay, há chẳngđau xót lắmư?

Hợp cả Nguyễn Kính, Nguyễn Áng màbàn, thì hai người này là tướng dưới trướng của Chân,mài chí phục thù, dốc lòng trừ gian, liều mình cứumạng cho chủ, trên là để báo lại ơn đức xưa nay, dưới[45b] là giải được mối oan khiên uất ức, phù trì chínhkhí cho ức vạn năm, diệt bọn gian hùng cho ngay lúcấy, đạo thờ thầy đã sáng rõ lắm rồi.

Song xét ra, Chânlàm tướng không biết răn cấm tả hữu, khi thì giết bậcdanh thần giữa chốn đại đô, lúc lại uống rượu, ngựtrong cung Lục Thanh, rất không phải là lễ của ngườilàmtôi, thế thì Chân bị giết cũng là tự chuốc lấy, có gìđáng lạ!Ngày 16, lấy Lại bộ thượng thư Đỗ Nhạc làm Ngựsử đài đô ngự sử kiêm Đông các đại học sĩ, nhập thịkinh diên.Lấy Thái bộc tự khanh Nguyễn Mậu làm Ngự sửđài thiêmđô ngự sử.Lấy Lê Sạn làmLại bộ thượng thư.Tháng 8, sao Thái Bạch đi ngang trời.Thừa chính sứ Kinh Bắc Phạm Khiêm Bính nghetin vua chạy [46a] sang Gia Lâm, đến hành tại bái yết,rồi vâng mệnh vua điều động lương thực cấp choquân lính.Vua sai Cung Kiệmhầu Hà Văn Chính, Cối Khê báLê Đại Đỗ đi gọi Mạc Đăng Dung ở Hải Dương về.Vua lại chạy về Thuần Mỹ đường, ra coi chầu trănquan.Khi ấy, Đăng Dung đến yết kiến vua, đóng thuỷquân ở sông Nhị Hà, cho là Súc Ýđường hơi xa, nhântâu xin lại chuyển về Bồ Đề, ngự ở Thuần Mỹ đườngđể được tiện theo hầu.

Lại sai người đi dụ bọn tử đệcủa Trần Chân.

Bọn Nguyễn Áng đều nói: Thiết Sơnbị giết, do ở bọn Chử Khải, Trịnh Hựu, Ngô Bính dèmpha, nếu giết ba người ấy thì vua tôi lại như cũ,không có mưu đồ gì khác.

Vua nghe kế của Đàm Cử,bèn giết bọn Khải.

Nhưng bọn Áng lại càng rông rỡhoành hành, đóng quân không rút.Tháng 9, ngày 21, Mạc Đăng Dung giết Ngự sửđài đô ngự sử Đỗ Nhạc [46b] và Phó đô ngự sửNguyễn Dự.

Khi ấy, Đăng Dung cho là vua ở điệnThuần Mỹ, thuỷ quân hơi gần với địa phương củabọn con em Trần Chân, xin vua rời về Bảo Châu2321.Đỗ Nhạc, Nguyễn Dự đều can.

Đăng Dung liền sai đồđảng là Đinh Mộng bắt Nhạc và Dự đến ruộng dâungoài cửa bắc hành dinh Xuân Đỗ2322.

Vũ Duệ cóbài thơ rằng:_ ni tinh kỳ quái tịch dương, Lưỡng cung phiếnphiếm giá phi hoàng.

Hàm tê chiến sĩ yêm giangthượng, Phục trãi trung thần tử đạo bàng.

Vạn lý sừtinh lâm hữu đạo, Tâm quân loát tuệ thác vô lương.Thăng Long tự cố hưng vương địa, Hà bất thư hùngquyết nhất trường. (Phấp phới cờ treo bóng tịchdương, Hai cung2323 buông lửng một con xuồng.

Áotê quân chiến ỳ bên cạnh, Mũ trãi tôi trung chết cạnhđường.

Muôn dặmbừa rau rừng có giặc, Ba quân tuốtdé túi không lương.

Thăng Long là đất hưng vươngcũ, Sống mái sao không quyết một trường2324 Bấygiờ Duệ thấy vua và hoàng đệ Xuân thả thuyền chạyra ngoài, Nhạc và Dư can mà bị giết, thiên hạ đói cơmthèm rau, quân lính không có lương ăn, vua lại khôngcó Thăng Long mà rời đến Bảo [47a] Châu, cho nêncó bài thơ này (Duệ người Sơn Vi2325 đỗ tiến sĩ cậpđệ khoa Canh Ngọ đời Hồng Đức, làm quan đếnThiếu bảo thượng thư, sau thành bề tôi tiết nghĩa).Đinh Mông rước vua về Bảo Châu.

Vua đã dờiđến Bảo Châu, Vĩnh Hưng bá Trịnh Tuy và văn thầnNguyễn Sư cùng với các tướng ở Sơn Tây cùng mưulập người con của Tĩnh Tu công Lộc tên là Bảng làmvua, đổi niên hiệu là Đại Đức (Bảng là cháu bốn đờicủa Cung Vương Xương).

Được nửa nămlại phế Bảngvà lập Lê Do, đổi niên hiệu là Thiên Hiến (có thuyếtnói rằng Do là em cùng mẹ với Bảng, cha là dânthường, chưa rõ tên là gì).

Làm hành diện ở xã DoNha, huyện Từ Liêm, lấy người thôn quê chia đặtquan thuộc văn võ tiến triều. (Bọn Tuy đã lập ThiênHiến, khi ấy, Lê Văn Tiền làm tổng binh Thuận Hoá.Tuy có gửi thư cho Văn Tiền).Vua ở Bảo Châu, có Trình Chí Sâm, Nguyễn ThìUng theo hầu, sai người đi dụ Nguyễn Hoằng Dụ.Hoằng được tin, bèn dem quân Thanh Hoa ra cứunạn.

Vua bèn sai Hoằng Dụ cùng với Mạc ĐăngDung[47b] đem các đạo quân Thanh Hoa và Sơn Namchia đường tiến đánh bọn Nguyễn Áng, NguyễnKính ở Sơn Tây.

Hoằng Dụ thua to, quân chết rấtnhiều.

Hoằng Dụ chạy xuống thuyền, tự liệu khôngđánh được, liền bãi binh lui về, chỉ để một mình MạcĐăng Dung ở lại cầmcự với bọn Nguyễn Áng.Mùa đông, tháng 10, sai Mạc Đăng Dung thốnglĩnh các dinh quân thuỷ, bộ.Sai Nguyễn Thì Ung, Nguyễn Nghiễm, Lê Ý, NgôHoan sang tuế cống nhà Minh và xin phong.

Nhưngvì trong nước còn loạn, sau không đi được.Sứ tuế cống lần trước là Nguyễn Quý Nhã từBằng Tường trở về, cho làmĐông các hiệu thư.Vua lại chạy đến dinh Xuân Đỗ, huyện Gia Lâm.Lấy Nguyễn Phi Hổ (có sách chép là Duy Hổ,người huyện Gia Lâm) làm Ngự sử đài thiêm đô ngựsử, Vũ Lân Định làm Thầm chính Thuận Hoá; đổiThừa chính sứ Kinh Bắc Phạm Khiêm Bính làm Thừachính sứ Nghệ An; sai [48a] Thừa chính sứ Nghệ AnPhan Đình Tá làm Thừa chính sứ Kinh Bắc.

Vì Khiêmbính người huyện Quế Dương, Kinh Bắc; Đình Tángười Thiên Lộc, Nghệ An, cho nên có lệnh đổi haingười.

Khiêm Bính nhận lệnh đi, Đình Tá không chịutới Kinh Bắc, rồi cùng với Khiêm Bính cùng trị nhậmNghệ An.Lấy Đàm Thận Huy là Thiếu bảo, Lễ bộ thượngthư nhập thị kinh diên.Sai Lại bộ thượng thư Lê Sạn dụ tế cố Đô ngự sửĐỗ Nhạc, và ban 100 quan tiền điếu viếng.(Nhạc người làng Lại Ốc, huyện Văn Giang; tên tựlà Đôn Chính, tên thuỵ là Văn Tiết, tên hiệu là NghĩaSơn tiên sinh.

Sinh được bốn con trai, con trưởng làTổng, đỗ tiến sĩ cập đệ khoa Kỷ Sửu đời Minh Đứcnhà Mạc, làm quan đến Đông các đại học sĩ, con thứlà Tấn, đỗ đồng tiến sĩ khoa Ất Mùi đời Đại Chínhnhà Mạc, làm quan đến Hình bộ thượng thư Trà quậncông, chết trận.

Nhạc có tập thơ vịnh các đế vươngtrong sử theo thể Đường luật lưu hành ở đời).Kỷ Mão, [Quang Hiệu] năm thứ 4 [1519] , (MinhChính Đức năm thứ 14).

Mùa xuân, tháng giêng, vuaở hành dinh Bồ Đề.

Trịnh Tuy làm [48b] cầu phao tiếnquân, qua giữa sông để khiêu chiến.

Vua sai đạitướng đánh phá, chặt đứt cầu phao, chémđược tướnggiặc Mai Dương bá.

Tuy cùng với Lê Do rút về vùngYên Lãng, Yên Lạc2326.

Vua lại sai tướng đến đánh,bọn Tuy đang đêmkinh sợ trốn chạy.Tháng 2, ngày mồng 2, có sắc chỉ truyền choTrung thư viết sắc mệnh và cáo mệnh phải có họ tênngười viết, Thượng bảo tự đóng ấn báu.Tháng 2 đến tháng 4, trời nắng dữ, lúa hại, gạokém.Giặc Xá ở đầu nguồn các xứ Thái Nguyên, TuyênQuang nổi loạn, cướp bắt vợ con và của cải của dânchúng.Lấy Đông các hiệu thư Nguyễn Quý Nhã làmĐông các học sĩ.Mùa hạ, tháng 5, bọn giặc Xá tan vỡ.

Khi ấy, gặpmưa to, giặc Xá đóng quân ở chỗ bùn lầy, [49a], lòngquân chia lìa, không còn chí chiến đấu, quân bị tanvỡ.Mùa thu, tháng 7, mưa to.

Sai Mạc Đăng Dungthống lĩnh các quân thuỷ bộ vây Lê Do ở Từ Liêm, rồiphá đê cho nước vỡ vào quân Lê Do.

Bọn Do vàNguyễn Sư chạy đến Ninh Sơn2327(tức Yên Sơnngày nay), quan quân bắt được, giải về đem đi rao.Trong khi bị giải đi rao, Sư có bài thơ rằng:Bản dục hưng Chu cứu vạn dân, Thuỳ tri thiên ýbất tùy nhân.

Ô Giang thuỷ khoát nam đông độ, XíchBích phong cao dị bắc phần.

Vân ám Ninh Sơn longkhứ viễn,Nguyệt minh phúc địa hạc lai tần.

Anh hùngthành bạn cổ lai hữu, Đãn hận binh sinh chí vị thân.(Những toan phục nước cứu muôn dân, Trời chẳngchiều người cũng khó phần.

Sông rộng, Giang Đôngkhôn trở gót2328, Gió to, Xích Bích dễ thiêuquân2329 Ninh Sơn mây ám rồng xa khuất, Phúc địatrăng soi hạc tới gần.

Anh hùng thành bại xưa nayvậy, Chí đời chưa thoả hận vô ngần)2330.

Tháng 9,ngày 20, vua về Kinh, đại xá, ban ân khắp, cho cácquan được thăng 1 cấp, phong Mạc [49b] Đăng DunglàmMinh quận công.Lấy Đông các học sĩ Nguyễn Quý Nhã làm Lại bộtả thị lang.Canh Thìn, [Quang Thiệu] năm thứ 5 [1520] ,(Minh Chính Đức năm thứ 15).

Mùa xuân, thánggiêng, sai Mạc Đăng Dung làm tiết chế các xứ thuỷbộ chư dinh, lấy PhạmGia Mô làmtán lý quân vụ.Khi ấy, Vũ Nghiêm Uy dấy quân ở Trường Thân,Đại Đồng (thuộc Tuyên Quang), vua sai Quỳnh Khêhầu Vũ Hộ đem quân đi đánh, lấy Phạm Khiêm Bínhlàmtán lý quân vụ.Lấy Vũ Duệ làmthiếu bảo, Lại bộ thượng thư kiêmĐông các đại học sĩ nhập thị kinh diên.Lấy Lại bộ tả thị lang Nguyễn Quý Nhã làm Ngựsử đài đô ngự sử.Mùa hạ, tháng 4, thi Hội các sĩ nhân trong nước,lấy đỗ bọn Nguyễn Bật 14 người (Bật người NghệAn, [50a] thi Đình đỗ đồng tiến sĩ xuất thân).

Đến khithi Đình, vua thân hành ra đầu bài văn sách hỏi vềnhân tài, cho Nguyễn Thái Bạt đỗ đệ nhị giáp tiến sĩxuất thân (Thái Bạt người xã Bình Lăng, huyện CẩmGiàng2331 có tiết nghĩa), bọn Đặng Công Toản,Nguyễn Bật 13 người đỗ đệ tamgiáp đồng tiến sĩ xuấtthân.Sai Lễ bộ thượng thư kiêm sử quan phó tổng tàitri Chiêu Văn quán Tú lâm cục Đặng Minh Khiêmbiên soạn Đại Việt lịch đại sử ký2332(Minh Khiêmngười huyện Sơn Vi, tự đặt hiệu là Thoát Hiên tiênsinh, có bộ Việt giám vịnh sử thi tập2333lưu hành ởđời).Lấy Nguyễn Hữu Nghiêm làm chưởng Hàn lâmviện sự.Ban phong Thiếu bảo Lại bộ thượng thư kiêmĐông các đại học sĩ nhập thị kinh diên, Vũ Duệ làmTrinh ý công thần.Tháng 6, thổ tù xứ Thuận Hoá đuổi viên Tổngbinh sứ Đoan Lương bá Phạm Văn Huấn, cướp lấy cảvợ con, của cải của Huấn.

Bấy giờ, Văn Huấn đemnhiều con em đi theo, đổi đặt làm quan các vệ sở,[50b] quấy nhiễu dân địa phương, giết ngầm thổ tùcác xã Võ Xá, An Truyền huyện Đan Điền2334là bọnHồ Bá Quang 4 người.

Vì thế, con em của Bá Quangđemhơn 4 nghìn người bản xứ đến vây bức thànhtrì, đuổi Văn Huấn đi.

Văn Huấn bỏ cả vợ con trốnra vùng Tân Bình2335.

Bọn Thuận Hoá Thừa tuyênsứ Phạm Khiêm Bính, Hiến sát sứ Ngô Quang Tổ,cùng vợ con của Văn Huấn lên thuyền chạy trốn, dânxứ ấy cướp hết của cải và vợ con của Văn Huấn, cốép thuyền của Khiêm Bính và Quang Tổ quay về trịsở.

Hai tháng sau, vua sai Sái Cảnh làm Thừa chínhsứ Thuận Hoá thay Khiêm Bính.

Bọn Khiêm Bính dovậy mới được trở về.Mùa thu, tháng 8 nhuận, ngày 29, truy tặng ĐỗNhạc làmThiếu bảo, Thượng thư, Ngự sử [51a] đài đôngự sử Văn Trinh bá, tên Thuỵ là Văn Tiết.Lấy Ngự sử đài thiêmđô ngự sử Nguyễn Mậu làmPhó đô ngự sử, Nguyễn Quý Nhã làm Lại bộ thượngthư bồi thị kinh diên.Tân Tỵ, [Quang Thiệu] năm thứ 6 [1521] , (MinhChính Đức năm thứ 16).

Mùa xuân, phong Mạc ĐăngDung làm Nhân quốc công, tiết chế các doanh quânthuỷ bộ 13 đạo.Lấy PhạmKhiêmBính làmLại bộ thượng thư thamdự triều chính.Tháng 3, ngày 14, Vũ Tông Nghị Hoàng Đế nhàMinh băng, không có con nối.

Từ Thọ Hoàng tháihậu bàn định theo ý chỉ của tổ tiên, anh chết truyềnngôi cho em, làm di chiếu, sai đại thần văn võ rướccon thứ là Hậu Thông ở Hưng Để2336 vào nối nghiệplớn, ngày 22, tháng 4, lên ngôi hoàng đế.

Đại xá.

Lấynămsau làmnămGia Tĩnh thứ 1.Mùa hạ, tháng 4, ngày 17, dựng bia tiến sĩ khoaGiáp Tuất năm Hồng Thuận thứ 6.

Sai Thiếu bảo Lạibộ thượng thư Đông các đại học sĩ nhập thị kinh diênVũ Duệ soạn bài ký, Trung thư giám điển thư ChuĐình Bảo viết chữ chân, Kim quang môn đãi chiếu,PhạmĐức Mạo viết chữ triện.Xét bài ký của Vũ Duệ viết : Tiến sĩ khoa GiápTuất năm Hồng Thuận thứ 6, về ân vinh thứ bậc đềutheo lệ nhà Minh, quan Công bộ xin khắc dựng bia ởnhà Thái Học để lưu truyền lâu dài.

Nhưng gặp phảivận hạn, binh lửa liên miên, việc khắc bia đề tên chưakịp làm xong.

Nay bệ hạ mở nghiệp trung hưng, sángcông tiền liệt, nối theo thánh học, khơi sâu nguồnđạo, cổ võ giáo hoá và đổi mới văn tự.

Mùa xuân nămMậu Dần, đã [52a] thân ra Điện đình ra đề sách vănthi kẻ sĩ.

Mùa hạ năm Canh Thìn lại cho mở chế khoađể thu hút hiền tài.

Đến năm Tân Tỵ là dựng bia đềtên tiến sĩ khoa Giáp Tuất, để bổ sung chỗ thiếu sóttrong điển lễ, để tỏ ý khuyến khích biểu dương nhântài.

Há chẳng phải là biểu hiện của lòng tôn nho sùngđạo của đức thánh thượng sao?

Vả lại, các tiến sĩkhoa ấy vốn đã được tuỳ tài sử dụng, đều ở hàng liêuthứ, người thì theo hầu cương ngựa trong khi hoạnnạn, kẻ thì giúp bàn kế hoạch trong buổi trị bình;người thì trị dân coi việc, người thì khởi thảo văn từ;phẩm hạnh tài năng cũng có thể thấy được đại khái.Đến nay lại đội ơn được tô điểm, tấm lòng cảm khíchbiết đến dường nào.

Tất phải trong sạch để hưởngphúc, tất phải thuỷ chung lo báo đền.

Trước lấy khithức sau mới đến tài nghệ, trước là đức hạnh rồi mớiđến văn chương.

Là sao sáng, mây lạ, làm điềm lànhcho đương thời, là vàng ngọc thiên nhiên, [52b] làmcủa quý cho thế gian; là gươm Can Tương, MạcDa2337 để dẹp tiếm loạn, là gỗ biền nam, kỷ tử đểvững cột rường; là thóc lúa, vải, lụa để nuôi sốngdân, là sâm linh chi thuật để dưỡng thọ mạch nước,để cuộc trị nước đến chỗ phồn vinh, và đặt thiên hạvào thế bình yên như Thái Sơn, bàn thạch, mới có thểtrên không phụ sự biểu dương của đức thánh, dướikhông phụ vốn học vấn của đời mình.

Như vậy thìcông danh sự nghiệp ghi mãi trên bia đá cứng, khôngbao giờ phai mòn.

Nếu không thế thì hình tích củangười hay kẻ dở, của kẻ nịnh người trung, nội dungcủa điều phải điều trái, việc nên việc chăng chả lẽ cóthể giấu giếmđược hay sao?Mùa thu, tháng 7, vua ngự đến phủ đệ của MạcĐăng Dung, gia phong Đăng Dung làmThái phó.Tháng 8, vua ngự điện Quỳnh Vân, uý lạo MạcĐăng Dung và các tướng sĩ ra vùng Kinh Bắc, LangNguyên [53a] lùng bắt Trần Cung.Tháng 9, có sắc dụ cho Mạc Đăng Dung vàtướng sĩ các doanh rằng: "Trẫm nghe: Vì nước trừhung, đạp bằng nguy hiểm là trách nhiệm của tướngquân.

Cho nên Điền Đan nước Tề xông pha tên đạnmà người Địch phải hàng2338 Lý Thái Tổ đời Đườngtắm gội gió tuyết mà Hoài Sái bị dẹp2339, đều lànhững người bảo vệ xã tắc, có công lao lớn với thiênhạ cả.

Khanh là chổ nương tựa của trẫm, nay giặcCung nhóm họp dư đảng, trộm chiến vùng LạngNguyên, triều đình sai khanh làm đô tướng, tiết chếcác doanh quân thuỷ, bộ cả nước, chia đường tiếnđánh, đã từng trèo non lội suối, xông pha mưa gió,phá giặc ở các huyện Phượng Nhã, Bảo Lộc, đốt phádoanh trại giặc, chémđược đầu giặc, bắt sống tù binhgiặc.

Quân đi đến đâu, không mảy may xâm phạm củadân, cư dân các xã đều đã ra đầu thú, phục tùng, tinthắng trận nhiều lần tâu lên, trẫm rất khen ngợi.

Đặccách sai [53b] thiếu bảo Binh bộ thượng thư Cẩm Sơnhầu Lê Thúc Hựu, tư lễ giám tổng thái giám kiêm tàidụng khố sự Ngô Khoái, tả thị lang Đông các đại họcsĩ Nguyễn Quýnh mang sắc dụ đến uý lạo khanh vàtướng sĩ các doanh, lại có 100 lạng bạc giao chokhanh, tuỳ nghi ban thưởng cho những người cócông.

Khi sắc dụ tới, khanh nên thể theo ý trẫm, lấylòng trung nghĩa khích lệ tướng sĩ đồng lòng chungsức lập cách lùng bắt cho được chính bản thân tênphản nghịch Cung, còn những kẻ bị bắt hiếp theo nóthì hết thảy không hỏi tới.

Để bọn giặc cướp trốntránh lâu năm, sào huyệt bị quét sạch; để dân mộtphương phải lầm than, được yên ổn như xưa, chođường sứ được thông suốt, cho công lớn được hoànthành, thì công lao danh tiếng của khanh để lại mãimãi trong vũ trụ, và lời thề sông cạn đá mòn, cháucon hưởng mãi không bao giờ cùng".Khi ấy, quan quân tiến đến vùng Lạng Nguyên,bọn Cung đều [54a] bỏ chạy, bắt được vợ và con gáicủa Cung đem giết đi.

Cung chạy vào châu ThấtNguyên (có thuyết nói Cung chạy trốn sang nướcMinh, sau bị đóng cũi giải về Kinh sư).NhâmNgọ, [Quang Thiệu], năm thứ 7 [1522] , (Từtháng 8 trở về sau, phụ chép Cung Hoàng, ThốngNguyên năm thứ 1; Minh Thế Tông, Gia Tĩnh nămthứ 1).

Mùa xuân, tháng giêng, nhà Minh sai Hàn lâmviện biên tu Tôn Thừa Ân và Cấp sự trung Du Đônsang báo việc Gia Tĩnh Hoàng Đế lên ngôi.

Gặp khinước ta có loạn, bọn Thừa Ân không sang đến nơiđược.

Đến năm Quý Mùi, Thừa Ân trở về phủ TháiBình, còn Đôn bị chết ở dọc đường.Mùa hạ, tháng 4, ngày 20, giặc cướp nổi lên ởKinh thành, đốt phá phố xá trong nội thành.

Vua saiĐông quân công Mạc Quyết, Quảng quận công KiềuVăn Côn cùng các tướng vào hầu túc vệ.

Bọn Quyếtvà Văn Côn tâu xin cho con em dàn đóng ở ngoàithành, Kinh kỳ mới được [54b] yên.Bảo Xuyên hầu Lê Khắc Cương và Lương Phúhầu Lê Bá Hiếu làm loạn, nổi quân ở vùng ĐôngNgàn, Gia Lâm.

Mạc Đăng Dung thân hành đem cáctướng đi đánh không được, Phó đề hình Tứ thànhquân vụ Trâu Sơn bá Lê Thị chết trận tại trận.

Sau BáHiếu thua, chạy trốn lên Lạng Nguyên, bị bắt giải vềKinh sư.Trước đây, Bá Hiếu ở trong làng, người làng aicũng cho rằng Hiếu là người tốt, đến khi bị bắt, già trẻtrong làng có đến hơn 50 người tới cửa khuyết xinchuộc tội cho Hiếu.

Vua không cho, đem giết ở chợĐông, bêu đầu 3 ngày.Mùa thu, tháng 7, ngày 27, vua chạy ra huyệnMinh Nghĩa2340 ở Sơn Tây.

Khi ấy, Mạc Đăng Dunguy quyền ngày một lớn, lòng người đều hương theo.Đăng Dung đem con gái nuôi vào hầu vua, tiếng làchầu hầu, thực ra là để dò xét, coi giữ.

Lại cho contrưởng là Đăng Doanh làm Dục Mỹ hầu, trông coiđiện Kim Quang.

Đăng Dung đi bộ thì [55a] lọngphượng giát vàng, đi thuỷ thì thuyền rồng giây kéo,ra vào cung cấm, không kiêng sợ gì.

Lại giết bọn thịvệ Nguyễn Cấu, Đô lực sĩ Minh Sơn bá Nguyễn Thọvà ĐàmCử.Vua mưu ngầm với bọn Phạm Hiến, Phạm Thứ, saingười đem mật chiếu vào Tây Kinh bảo Trịnh Tuynghênh viện.

Vào canh hai đêm 27, bọn Hiến, Thứvào hầu yến, rồi đón vua ra ngoài, hoàng thái hậu vàem vua là Xuân không được biết.

Vua ra đến xã MộngSơn, huyện Minh Nghĩa, Sơn Tây.

Ngày hôm sau,Đăng Dung biết chuyện, đem quân đi đón chặnnhững nơi quan yếu.Ngày 28, Đăng Dung kéo cờ ở Kinh thành, truyềnlệnh cho các nhà ở phố phường không được kinhđộng.

Lại sai bọn Hoàng Duy Nhạc binh mã đuổitheo kịp vua ở Thạch Thất.

Vua đem quân huyệnThạch Thất chống lại, bắt được Duy Nhạc.

Ngày hômấy, Đăng Dung vào Kinh tha [65b] Trình Chí Sâm vàNguyễn Thì Ung ra khỏi tù.

Trước đây, vua cho là haingười này hùa theo Đăng Dung, đem giam ở điệnQuỳnh Văn, chưa kịp giết thì chạy ra ngoài, cho nênĐăng Dung tha ra.Bấy giờ, vua đã chạy ra ngoài, Đăng Dung bèncùng với Thái sư Lượng quốc công Lê Phụ, Mỹ quậncông Lê Chu, Cẩm Sơn hầu Lê Thúc Hựu, Hoằng Lêhầu Phạm Gia Mô, Đoan Lễ hầu Dương Kim Ao,Quỳnh Khê hầu Vũ Hộ, Dương Xuyên hầu NguyễnNhư Quế, cùng bàn lập emvua là Xuân.Lời sắc dụ viết: Ta là cháu của Đức Tông KiếnHoàng Đế, con thứ hai của Minh Tông Triết HoàngĐế, em ruột của Quang Thiệu Hoàng Đế.

Nay vì đêmngày 27 tháng 7 năm Quang Thiệu thứ 7, QuangThiệu hoàng thượng bị kẻ gian uy hiếp phải dời rangoài, triều thần là Thái sư Lượng quốc công Lê Phụ,Thái phó Nhân quốc công Mạc Đăng Dung và cáccông, hầu, [56a] bá, phò mã đô uý, các quan văn võđồng lòng suy tôn, đều nói rằng sinh dân không thểkhông người đứng chủ, thần khí không thể bỏ trốnglâu ngày, xin ta nối giữ nghiệp lớn.

Ta vì tông xã vàsinh dân, nghĩa không từ chối được, đã tạm trông coicác việc trong cung rồi, các quan văn võ trong ngoàicứ giữ chức như cũ.

Quân hộ vệ và tướng sĩ cácdoanh nhân ở Kinh phải túc trực nghiêm ngặt, phònggiữ đúng phép.

Viên chức và dân chúng phủ PhụngThiên và các phủ, huyện, xã hãy an cư lạc nghiệp, đểgiữ phúc sinh toàn.Ngày 30, Lê Chu và Nguyễn Như Quế đón Xuânsang Hồng Thị, huyện Gia Phúc2341, rồi làm hànhđiện và gấp sai quân dân đắp lũy Cẩm Giàng đểphòng giữ.

Bọn Phó đô tướng Bắc Giang Phúc Sơn báHà Phi Chuẩn, Bình Hồ bá Nghiêm Bá Ký, PhúcNguyên bá Nguyễn Xí, Phù Hưng bá Phạm Tại đãnhận được [56b] mật chiếu và văn phủ dụ của QuangThiệu Đế từ trước, bèn đem con em xứ Bắc Giang đếnđóng quân ở sông Tây Kiều, huyện Đông Ngàn2342.Lâm Xuyên bá Đàm Thận Huy, Chưởng Hàn lâm việnNguyễn Hữu Nghiêm và Dương Khảo đều ở cả đấy.Đăng Dung đốc thúc các tướng cầm cự với bọn PhiChuẩn.

Đăng Dung dụ Phạm Tại làm hướng đạo.

BọnBá Ký đều thua chạy cả.

Bấy giờ, văn thần là bọnNguyễn Bình Hoà, Phạm Chính Hoa, Nguyễn BạtTuỵ, Chử Sư Đổng cùng tới xã Lâm Sơn, huyện QuếDương để cùng bàn với Phạm Khiêm Bính đi theoQuang Thiệu Đế, thấy Khiêm Bính đã ở trong dinhcủa Phi Chuẩn rồi, biết là việc không thành, bèn cùngnhau đến yết kiến Xuân.Tháng 8, ngày mồng 1, Đăng Dung cùng với bọnLê Phụ đem các quan cùng tôn hoàng đệ Xuân lênngôi hoàng đế.Xuống chiếu rằng: Trời lập vua là vì dân, vuavâng mệnh trời [57a] là để thương dân.

Anh ta làQuang Thiệu hoàng thượng, kính nhậm phúc trời, kếthừa nghiệp tổ, dẹp yên loạn lạc, trở lại chính thống,ban bố ân đức, giữ yên sinh dân, đến nay đã được 7năm.

Đêmngày 27 tháng 7 nay, bị kẻ gian bắt hiếp dờira bên ngoài.

Triều thần là bọn Lê Phụ thấy trẫm làcon thứ hai của Minh Tông Triết Hoàng Đế, là emruột Quang Thiệu hoàng thượng, đồng lòng suy tôn,hai ba lần khuyên mời lên ngôi.

Trẫm thấy tông xãsinh dân là điều hệ trọng, cố ý từ chối không được,bèn kính cáo tông miếu, lấy ngày mồng 1 tháng 8 nămnay lên ngôi, đổi niên hiệu là Thống Nguyên năm thứ1, đại xá thiên hạ gồm32 điều.Ngày mồng 10, Thống Nguyên Đế ngự đến CốiMiếu xã Phúc Diên, huyện Gia Phúc, Hải Dương, lạingự đến Hồng Thị rồi làm hành điện ở trong huyện,chuyển vận vàng bạc, tiền của, ở các kho tàng trongthành đemcả về [57b] đấy.Ngày 11, Quang Thiệu Đế từ hành dinh MộngSơn trở về Kinh thành, đóng tại xã Mang Sơn.Gió to 2 ngày.Lại khoa cấp sự trung Nguyễn Khắc Tuy vào yếtkiến.

Vua sai lực chémTuy.Trước đây, vua cho gọi Khắc Tuy, Khắc Tuy thấyvua chạy ra ngoài, không chịu tới, lại có vẻ ngạo mạn.Đến nay mới vào yết kiến, nên bị chém.Vua nhân đi qua sông Cung Kiệm, cầu gãy, bị ngãxuống sông, áo hoàng bào và kiệu đều ướt cả.

Sai bắtbọn Dương Đình Tú phủ Quốc Oai để trách hỏi vềviệc làmcầu giả dối, sau lại tha.Ngày 16, vua ngự tại hành điện Thuỵ Quang, coichầu các quan, bốn phương hưởng ứng.

Bọn LâmXuyên bá Đàm Thận Huy, Phó đô tướng Phúc Sơnhầu Hà Phi Chuẩn nhận mật chiếu trở về Bắc Giangđể dấy binh.

Lại có bọn Vương Đàm hầu NguyễnVĩnh, Hà Lý hầu Lê Quảng đến yết kiến vua.

NinhXuyên [58a] hầu Lê Đình Tú ở miền dưới trấn SơnNamcũng hưởng ứng.Vua lại sai Nguyễn Đình Tú tập hợp người bảnhuyện và các dinh sở thuộc chia quân trấn giữ nhữngnơi trọng yếu ở các xã Bộc Độ, Ninh Giang, Nghĩa Lễ.Sau bị Đăng Dung đánh bại, Đình Tú bị bọn con embắt đưa đến dinh của Đăng Dung, rồi bị giải về hànhđiện ở Hồng Thị.

Thống Nguyên Đế cho là Đình túcó công lao cũ, chỉsai thắt cổ cho chết thôi.Quang Thiệu Đế sai bọn Nguyễn Kính, Lê Vĩnh,NghiêmBá Ký, Kiều Bá Khiêm.Nguyễn Xí chia đường tiến đánh các huyện GiaLâm, Văn Giang, Đường Hào, Cẩm Giàng, Lương Tài,Gia Định, cầm cự nhau đến một tháng chưa phânđược, thua.Khi ấy, Quang Thiệu Đế ở hành điện ThuỵQuang, sai Trung sứ đi gọi Trịnh Tuy ở Thanh Hoa, đivề đến ba, bốn bọn.

Tuy thấy vua ở Thuỵ Quang,không nghe lời các tướng, tin dùng bọn tiểu nhân,[58b] dùng dằng mãi không đến.Bấy giờ, các xứ Tây, Nam, Bắc, Quang Thiệu Đếđã lấy được cả.

Mạc Đăng Dung chia các dinh thuỷ,bộ đánh vào các xứ ở bến Đông Hà, Quang Thiệu Đếsai bọn Lại Thúc Mậu, Nguyễn Dư Hoan, NguyễnĐịnh, Đàm Khắc Nhượng dàn trận chống giữ và cầmcự, bị Đăng Dung đánh bại, bọn Thúc Mậu, Dư Hoanphải lùi dần.Bọn Hưng Hiền bốn người mang mộc, cầmgiáo từphường Phục Cổ đánh thẳng vào Điện Thuỵ Quang.Lúc ấy, Quang Thiệu Đế đang coi chầu, Tổng triTrịnh Ân tâu rằng: "Quân giặc đã đến nơi rồi".

Vuabèn đi ra.

Một lát, thấy bọn Hưng Hiền xông vào sânđiện, lính hộ vệ chống lại.

Vua bèn tránh ra đóng ởđình cũ xã Nhân Mục, dân chúng đua nhau dângcháo gạo, các quan trong lúc vội vàng tan vỡ, bắtđầu tập hợp lại.

Giờ Thân ngày hôm ấy, vua chạy đếnchùa Trùng Quang, xã Thiên Mỗ2343, huyện TừLiêm.Tháng 9, ngày 20 [59a] Quang Thiệu Đế lại đemquân trở về Kinh sư, đóng ở phía tây kinh thành (tứclà xã Yên Quyết Thượng2344, huyện Từ Liêm), làmhành điện để coi chầu, dựng nhà Thái Miếu ở phíađông thành.Mùa đông, tháng 10, ngày mồng 3, gặp ngày kỵcủa Tuyên Từ Hoàng thái hậu.Quang Thiệu Đế tới Thái Miếu làm lễ, khi qua cầuYên Quyết, người hầu che quạt, lỡ chân ngã xuốngsông.Ngày mồng 4, gặp ngày Nghi Thiên thánhtiết2345, các quan dâng biểu chúc mừng.Được vài tuần, Trịnh Tuy đem quân ba phủ củaThanh Hoa và tướng sĩ các xứ gồm hơn 1 vạn ngườiđến hộ giá rồi lại trở về dinh của mình.

Thuộc tướngcủa Tuy là Nguyễn Bá Kỷ vào hầu.

PhạmĐiềnsợ Kỷ tranh quyền, tâu vua chém Kỷ rồi đem đầuđưa đến cửa đình của Tuy.

Tuy do vậy nổi giận, bắtđầu có chí khác.Ngày mồng 10, trời mưa, nhiều sâu lúa.Ngày 13, Quang Thiệu Đế đích thân làm lễ cầutrời. [59b] Bài văn tấu cáo viết: Nay nhân vận nướcgặp bước gian truân, thiên tai tỏ điềm cảnh tỉnh.

Lúamùa sắp chín gặp phải hoàng trùng, lúa chiêm bắtđầu lại bị hạn hán.

Nhà nông đã bị thất vọng, muônhọ lại phải lo buồn.

Thần đang lúc xiêu giạt, chỉ biếthết sức chăm lo, nghĩ rằng điềm lành chưa ứng là dotệ chính chưa trừ.

Có phải do người trung, kẻ nịnh lẫnlộn mà chưa biết cách dùng ai, bỏ ai; có phải do hìnhphạt không trúng mà vẫn còn nhiều lỗi dùng nhầm,dùng vượt; hoặc là mạng người phải thí nhiều ở đầuđạn mũi tên, hoặc là của dân bị khánh kiệt do sưu caothuế nặng?

Hay là người nắm quyền trị nước làm tráilẽ điều hoà?

Hay là kẻ cầm quân đánh dẹp quá thamlam tàn bạo?

Cho nên khí âm dương rối loạn, tai biếnxảy ra luôn.

Nghĩ lo rất đỗi đau lòng, kinh sợ khôn tỏlời cầu khẩn.

Cúi xin rủ theo nguyện vọng của dân,chuyển lại máy then tạo hoá.

Để cho mưa ngọt bankhắp nơi, [60a] ác trùng bị diệt hết, ruộng đồng làmcỏ phát cây, kịp thời gieo mạ, lúa má nặng bông chắchạt, toại nguyện bội thu, trộm cướp im hơi lặng tiếng,nước nhà chóng được bình yên.

Thần xiết bao khẩnkhoản cầu xin, bái chúc.Ngày 17, ở phương đông có khí vàng đỏ, lại cósắc vàng tan ra phủ khắp trời.Ngày 18, giờ Thân, bọn Trịnh Tuy và Trịnh DuyThuân nói phao là đi xem mặt bằng để dựng doanhtrại trấn thủ ở xã Dịch Vọng.

Đến tối, đóng dinh ở đó,tảng sáng hôm sau, Tuy cùng với bọn Duy Thuânphục quân ở Dịch Vọng, bắn ba tiếng súng, đemquân reo hò ầm ĩ.

Quang Tuy uy hiếp, bắt vua vềThanh Hoa.

Quốc tư giám tư nghiệp Lê Hữu Trungchết trong trận đó.

Từ đấy, cả nước đều thất vọng.Tháng 11, [60b] ngày 12, Định Sơn hầu Giang VănDụ khởi binh ở các huyện Thanh Oai, Sơn Minh2346,Hoài An2347, Chương Đức.

Nhân dân các huyệnThanh Đàm2348, Thượng Phúc, Phú Nguyên2349đều hưởng ứng.

Liên Hồ bá Lê Văn Phúc cáo cấp vớiMạc Đăng Dung.

Đăng Dung còn đang đánh dẹpvùng Kinh Bắc, sai tỳ tướng đi đánh: Kiều Văn Côntừ Phú Nguyên tiến vào Thanh Oai, Mai Xuyên hầuLê Bá Ký từ Thành Đàm tiến vào Chương Đức, ĐôngSơn hầu Mạc Quyết từ Thanh Oai tiến vào ChươngMỹ, bốn mặt đánh kẹp vào, đánh phá tan quân Dụ,đuổi dàisuốt đêmđến tận chân núi mới về.Tháng 12, ngày 18, Thống Nguyên Đế từ hànhđiện Hồng Thị trở về Kinh sư.

Ngày 22, tới hành tạiBồ Đề, cho sai quan đến chầu.Cung Hoàng ĐếTên Huý là Xuân, lại huý là Lự2350 cháu bốn đờicủa Thánh Tông, cháu của Kiến Vương Tân, con thứcủa Cẩm Giang Vương Sùng, ở ngôi 5 năm, thọ 25tuổi, bị [61a] Mạc Đăng Dung giết, chôn ở lăng HoaDương.

Lúc ấy, vận nước đã hết, lòng người đã lìa, tàinăng lại vốn hạng thường, hạng kém, thì dẹp yên thếnào được!Vua là em cùng mẹ với Chiêu Tông, sinh ngày 26tháng 7 năm Đoan Khánh thứ 3 [1507].

Năm QuangThiệu thứ 7 [1522], Chiêu Tông chạy ra ngoài, MạcĐăng Dung lập lên làm vua.

Lấy ngày sinh làm KhâmThiên thánh tiết.

Đến khi Đăng Dung cướp ngôi, bịphế làmCung Vương, bị hại cùng với Hoàng thái hậu.Sau được truy tôn thuỵ hiệu là Cung Hoàng Đế.Quý Mùi, [Thống Nguyên] năm thứ 2 [1523] ,(Minh Gia Tĩnh năm thứ 2).

Mùa xuân, tháng 2, ngày29, vua ở hành dinh Bồ Đề cho các quan vào chầu.Vì năm trước là năm Nhâm Ngọ, theo lệ có khoathi Hương, nhưng trong nước loạn lạc chưa mở khoathi, nay xuống chiếu cho học trò bốn xứ Sơn Nam,Sơn Tây, Hải Dương, Kinh Bắc cùng tới bãi Xuân Đỗ,huyện Gia Lâm để vào thi (có thuyết nói là ở bãi giữasông Nhị).

Lấy bọn Đinh Trinh, Hoàng Tông [61b]làm đề điệu và giám thí.

Phép thi chia làm 4 khu, 4 xứcùng ra một đầu đề.

Lấy Vương Mậu Uyên đỗ đầu(tức là Vương Hy Tăng).Thi Hội các cử nhân trong nước.

Lấy đỗ bọn ĐàoNghiễm 36 người.

Khi thi Đình, vua thân hành ra đầuđề, hỏi về đạo làm vua, làm thầy.

Cho Hoàng VănTán, Nguyễn Thuyên, Nguyễn Đạo Quán 3 người đỗđệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ; bọn Đoàn Đình Chương 8người đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân; bọn NguyễnSúc 23 người đỗ đệ tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân.Cống sĩ PhạmNgọc, Vương Hy Tăng cũng ở trong sốấy.Mạc Đăng Dung sai bè đảng là bọn Sơn Đônghầu Mạc Quyết, Quỳnh Khê hầu Vũ Hộ, DươngXuyên hầu Vũ Như Quế đi đánh Trịnh Tuy ở ThanhHoa, phá tan quân Tuy.

Tuy liền dời Quang Thiệu Đếlên đầu nguồn2351.Phong Nguyễn Thì Ung làmLương [62a] Văn hầu.Thì Ung có hai con gái, một người tiến cho ThốngNguyên Đế, một người gả cho Mạc Đăng Dung.

Sauđược phong làm Thống quận công (Thì Ung người xãĐa Ngưu, huyện Văn Giang).Tháng 3, ngày 16, Lễ bộ thượng thư Đinh Trinhtâu xin ba dụ tế và gia phong các đền thờ thần ở cácnơi đã được ghi ở Tự điển gồm113 đền.Mùa hạ, tháng 6, phong Hùng Sơn hầu Kiều VănCôn làmQuảng quận công.Mùa thu, tháng 7, ngày 26, lấy ngày sinh làmKhâmThiên thánh tiết.Tháng 8, có sâu lúa.Mạc Đăng Dung phế Quang Thiệu Đế làm ĐàDương Vương.Lấy Đông các đại học sĩ Nguyễn Quý Nhã làmLạibộ tả thị lang.Giáp Thân, [Thống Nguyên] năm thứ 3 [1524] ,(Minh Gia Tĩnh năm thứ 3).

Mùa xuân, vua ở hànhdinh Bồ Đề, tiến phong Mạc Đăng Dung [62b] làmBình chương quân quốc trọng sự thái phó Nhân quốccông.Mạc Đăng Dung sai bè đảng là Mạc Quyết đemquân đi đánh Trịnh Tuy ở đầu nguồn Thanh Hoa.Lấy Nguyễn Quý Nhã làm Ngự sử đài phó đô ngựsử.Mùa thu, tháng 8, làm trường khảo thí duyệttuyển ở nhà trực của vệ Thần vũ và vệ Điện tiền.Làmsổ hộ tịch và sổ ruộng đất.Mùa đông, tháng 11, ngày 24, tôn phong thêmduệ hiệu cho các tiên đế, tiên hậu, mỗi vị một chữ.Truy tặng cố Thiết Sơn bá Trần Chân làm quậncông, phong con Chân là Trần Thực làm Hoằng Hưubá.

Trước kia, Chân bị bọn gian thần gièm pha, cùngvới con em 6 người đều bị hại.

Đến đây, vua biết ônglà người trung, nên truy tặng.[63a] Ất Dậu, [Thống Nguyên] năm thứ 4 [1525] ,(Minh Gia Tĩnh nămthứ 4).Nămnày, động đất hai lần.Mùa hạ, tháng 6, đại hạn.

Ngày 15, có nguyệtthực.Mùa đông, tháng 10, ngày mồng 9, Mạc ĐăngDung đi kinh lý các xứ, tự làm đô tướng, thống lĩnhcác doanh quân thuỷ bộ cả nước đi đánh Trịnh Tuy ởđầu nguồn Thanh Hoa.Ngày 28, giờ Mùi, đón được Quang Thiệu Đế ởđộng An Nhân, xã Cao Sơn, sách Thuý Cử, châuLang Chánh, phủ Thanh Đô.Tháng 11, ngày mồng 1, Quang Thiệu Đế về đếnphường Đông Hà.Ngày 12, Quang Thiệu Đế ở sở Nhị đẳng NgựChâu.

Khi ấy còn sớm chưa đến buổi chầu, quân línhhọp cả ở xứ Bà Nhiễmngoài cửa hành tại.Ngày 19, đại xá.

Tờ chiếu viết: "Đế vương trừ bạoyên dân, đại nghĩa Xuân Thu sáng tỏ, vua chúa banơn phát lộc, lòng nhân mưa móc rộng ban, [63b] đạotrị đăng bày, đức hoá thấmkhắp.Nước nhà ta, nhân thời mở vận, ứng mệnh trời,thuận lòng người.

Thái Tổ Cao Hoàng Đế sángnghiệp mở nền, cứu sinh linh ra khỏi nước sôi lửabỏng; Thái Tông Văn Hoàng Đế, dựng cương bày kỷ,đặt thế nước vững như hào nóng thành đồng, gốcthẳng, nguồn xa, nhân sâu, ân hậu; Thánh TôngThuần Hoàng Đế, trong yên ngoài ấm, chinh phạtbằng vũ lực, giữ nước bằng văn chương; Hiến TôngDuệ Hoàng Đế lên ngôi giữ lễ, mưu hay rõ rệt, cônglớn kế thừa.

Thánh thần truyền nối, khuôn mẫu theonhau.

Phúc chung tưởng sánh mãi với nhà Chu, vậnbĩ bỗng gặp ngay như đời Hán.

Khoảng năm HồngThuận, Quang Thiệu, vận nước gian truân.

Bọn TrầnCảo, Trịnh Tuy, đã gây mầm hoạ lớn.

Chúng như langsói nhâu nhâu quấy hại, dân tựa bầy nhạn ríu rít kêuthương.Ta là cháu của Đức Tông, là con của MinhTông2352, chỉ vì nghĩa lớn, gượng theo [64a] lòngvui dựng của trăm quan, thương dân như con, rất xótnỗi khổ đau của muôn họ.

Muốn nên công xếp giáomác, phải xét câu giúp đẩy bánh xe2353.

Đặc sai Đôtướng thái phó Nhân quốc công Mạc Đăng Dungthống lĩnh các dinh quân thuỷ bộ cả nước kể tộichứng mà đi trừng phạt.

Quân tiết chế của ta, nhưchim ưng lượn, như hổ vồ mồi; quân trốn chạy chúngnó, tựa hoẵng tan bầy, tựa kiến vỡ tổ.

Cảo, Tuy cụpmỏ mà hứng bại vong; Kính, Áng ôm đầu mà bị chémgiết.

Bọn Khắc Thân, Dư Hoan, phúc chốc bị bămvằm ở Thiên Quan; lũ Công Khản, Đình Tán, giây látphải cùng đường ở Lang Chánh.

Vào cuối thángthuần âm2354 này, lại đón được Đà Dương Vương trởvề.

Đông tây nam bắc đại đồng, nơi nào cũng phục;biển rộng suối sâu nhuần thấm, trị nước phải khoan.Các việc nên làm, liệt kê ở dưới.Ôi!

Vua thể theo nguyên khí mà nuôi [64b] dưỡngdân, giống như trời đất sinh thành; dân mẫn cảmnhân đức cho hợp đạo trung, trở lại Đường Ngu trịnhtrị.

Bá cáo khắp nước, cho mọi người hay.Tháng 12, đêm ngày 15 có sét đánh.

Ngày 17 cónguyệt thực.Lấy Dương Kim Ao là Đề lĩnh tứ thành quân vụsự, phong Đoan Lễ hầu.Mạc Đăng Dung giết bọn Phúc Lương hầu Hà PhiChuẩn.Bấy giờ bọn Phi Chuẩn nghe tin Mạc Đăng Dungđã bức hiếp Quang Thiệu Đế, bèn giải tán trốn vềBắc, bị đồng bọn là Tử Nhạc bá bắt giải về Kinh sưvà bị thắt cổ chết.

Phi Chuẩn đã chết, Nghiêm Bá Kỳvà Nguyễn Xí bỏ trốn, bị chết ở châu Văn Uyên2355,Lạng Sơn.

Đàm Thận Huy vì ngày trước đi sứ đãquan đường từng chạy báo cho Đà Dương Vươnglánh đi, cũng đi trốn rồi chết.Nguyễn Văn Vận, Nguyễn Thái Bạt đều chết theonghĩa.

Nguyễn Hữu Nghiêm [65a] trốn lên huyện TamNông2356, sau bị đóng cũi giải về kinh sư, dùng xexé xác để thị uy và giết cả con.

Dương Khảisau cũng bị đóng cũi giải về Kinh sư, được tha,truất làm Thừa chính sứ Quảng Nam rồi chết ở nơi trịnhậm.

Khải giỏi hài hước, ai cũng khinh bỉ.

Duy cóPhạm Khiêm Bính ra yết kiến trước, bị truất làm Hộ bộhữu thị lang.

Nguyễn Mậu từng theo Quang ThiệuĐế về Thanh Hoa, đến khi Quang Thiệu Đế bị ĐăngDung bức hiếp đưa về, Mậu tự mình về Kinh sư đợitội.

Vua định giết Phạm Gia Mô vì tiếc tài của Mậu cóthể dùng được, cố can nên được tha, rồi biếm làmThừa chính sứ Tuyên Quang, ít lâu sau lại được cửlàmNgự sử đài đô ngự sử.Bính Tuất, [Thống Nguyên] năm thứ 5 [1526](Minh Gia Tĩnh năm thứ 5).

Mùa xuân, tháng 2, ngày12, vua ngự về Tây Kinh, Quang Thiệu Đế cùng đi.Sai Đoan Lễ hầu Dương KimAo lưu giữ Đông Kinh.[65b] Tháng 3, ngày 15, nguyệt thực.Định lệ theo hầu và ở lại giữ Kinh sư gồm 24 điều.Mùa hạ, tháng 4, thi Hội các sĩ nhân trong nước.Lấy đỗ bọn PhạmĐình Quang 20 người.

Thi Đình, bàivăn sách hỏi về các bậc thánh triết trị thiên hạ.

Chobọn Trần Tất Văn, Nguyễn Văn Du, Lưu Trung Doãn3 người đỗ đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ; bọn Lê QuangBí 4 người đỗ đệ nhị giáp tiến sĩ xuất thân; bọn PhạmĐình Quang 13 người đỗ đệ tamgiáp đồng tiến sĩ xuấtthân. (Trần Tất Văn người xã Nguyệt Áng, huyện YênLão2357, làm quan nhà Mạc đến thượng thư HànXuyên bá, là cha của Tảo).Mùa thu, tháng 7, ngày 15, định lệnh công tuyểnbổ.

Ngự sử đài đô ngự sử Nguyễn Mậu tâu rằng: Coiquân thì có các chức vệ, sở, ty; trị dân thì có cácquan phủ, huyện, châu.

Cách tuyển bổ, không thểkhông công bằng.

Cúi xin từ nay trở đi, [66a] các chứcnói trên có thiếu, thì viên trưởng quan đó làm bản tâulên giao cho Lại bộ chiếu theo chỗ khuyết mà thuyênbổ theo lệ đã định.

Nếu viên nào vẫn còn đệ bản xinứng cử hay xin thăng thì Lại khoa bác bỏ đi, để chứngtỏ tuyển bổ công bằng.Tháng 8, ra lệnh cho các phủ Thượng Hồng, HạHồng, Kinh Môn, Nam Sách, Thái Bình2358 đắp đêChân Kimở Hải Dương.Mạc Đăng Dung giết Tiến quận công NguyễnLĩnh.

Nguyễn Lĩnh lấy em gái Mạc Đăng Dung tên làHuệ, tiếm phong là Khánh Diễm công chúa.

Lĩnh lạilấy mười người vợ lẽ nữa.

Huệ bèn tố cáo Lĩnh viếtthư lập đảng, nên bị giết.

Rồi Đăng Dung gả Huệ choLương Khê hầu Bùi Đỗ, sau Đỗ được phong làm Lâmquốc công.

Bấy giờ, Thị thư Nguyễn Thuyên vốn lấycon gái Lĩnh.

Đến khi Lĩnh bị giết, Thuyên cũng bỏvợ.Ngày mồng 6, lấy Ngự sử đài phó đô ngự sửNguyễn Quý Nhã làm Lại bộ thượng thư bồi thị kinhdiên.[66b] Tháng 9, ngày 21, bọn Ngự sử đài đô ngựsử Nguyễn Mậu tâu rằng: Các chức tán lý, ký lục,tướng thần lại, người nào có quân công đã làm bảntâu mà đáng được dẫn tuyển thì định thành từnghạng, theo thứ tự mà thuyên bổ các chức thủ lĩnhchăn dân, nếu người nào không đủ tư cách thì bổ cácchức trung uý, bách hộ để khỏi tệ nhũng lạm.Mùa đông, tháng 12, ngày 18, thái phó Nhânquốc công Mạc Đăng Dung sai Bái Khê bá Phạm KimBảng bí mật giết Quang Thiệu Đế ở chỗ bị giáng2359,rồi đem quan tài về chôn ở lăng Vĩnh Hưng ở ThanhĐàm.Đinh Hợi, [Thống Nguyên] năm thứ 6 [1526] , (Từtháng 6 trở về sau, Mạc tiếm hiệu là Minh Đức nămthứ 1; Minh Gia Tĩnh năm thứ 6).

Mùa hạ, tháng 4,vua sai bọn Tùng Dương hầu Vũ Hữu, Lan Xuyên báPhan Đình Tá, Trung sứ Đỗ Hiếu Đễ cầm cờ tiết,mang [67a] kimsách, mũ áo, ô lọng, đaingọc, kiệu tía, quạt hoa, tán tía đến làng Cổ Trai,huyện Nghi Dương, tiến phong Mạc Đăng Dung làmAn Hưng Vương, gia thêm Cửu Tích2360, ĐăngDung đón tiếp ở bến đò An Tháp, huyện TânMinh2361.Tháng 5, ngày mồng 1, Tư Thiên2362tâu có nhậtthực nhưng không đúng.Ngày mồng 5, ban quạt, vua làmbài thơ Chu cônggiúp Thành Vương như sau:Hựu mệnh Chu gia thực tự thiên, Cần lao tá trịnhiệm nhân hiền.

Trấm tà khẳng vị sàm nhân thiết,Trung hiếu chung tồn thực đức kiên.

Lễ bị nhạc hoàbình định nhật, Chính thanh hình thố hạo hy niên.Hưu phong lệnh vận quang thiên cổ, Cảnh hạnh caosơn thượng miễn chiên. (Giúp vận nhà Chu thực tựtrời, Chăm lo công việc dụng hiền tài.

Gièm pha mặckẻ bày nhiều cách, Trung hiếu bền lòng chẳng chútsai.

Lễ đủ, nhạc hoà, đời thịnh trị, Chính hay, hình ít,buổi vui tươi.

Tiếng hay đức tốt nghìn thu rạng, Núicao, đường rộng2363 hãy noi người.)2364 Mạc ĐăngDung từ Cổ Trai về Kinh sư, vào chào vua, từ cửaĐông Hoa ra cửa Đại Hưng.

Hômấy có mưa nhỏ.[67b] Ngày 11, Mạc Đăng Dung lại về Cổ Trai.Tháng 6, Mạc Đăng Dung từ Cổ Trai vào Kinh,bắt vua nhường ngôi.

Bấy giờ, thần dân trong Kinhđều theo Mạc Đăng Dung và đều đón Đăng Dungvào Kinh.Ngày 15, các quan đã đứng vào ban chầu vẫnchưa có chiếu nhường ngôi.

Các quan bảo Lại bộthượng thư Trương Phu Duyệt khởi thảo.

Phu Duyệttrừng mắt mắng rằng: "Thế là nghĩa gì?".

Lại bảoĐông các đại học sĩ Đạo Nguyện bá Nguyễn VănThái.

Thái cầm bút theo tờ chiếu như sau: "Nghĩ TháiTổ ta, thừa thời cách mệnh, có được thiên hạ, các vuatruyền nhau, nối giữ cơ đồ, là do mệnh trời lòngngười cùng hợp, cùng ứng nên mới được thế.

Cuốiđời Hồng Thuận, gặp nhiều tai hoạ, Trần Cảo đầu têugây mầmloạn ly, Trịnh Tuy giả trá lập kế phản nghịch.Lòng người đã lìa, mệnh trời không giúp.

Khi ấy thiênhạ đã không phải là [68a] của nhà ta.

Ta không cóđức, lạm giữ ngôi trời, việc gánh vác không kham nổi.Mệnh trời lòng người đều theo về người có đức.Xét Thái sư An Hưng Vương Mạc Đăng Dungnhà ngươi, bẩm tính thông minh, sáng suốt, có tàilược văn võ.

Bên ngoài đánh dẹp bốn phương, cácnơi đều phục tùng; bên trong coi sóc trăm quan, mọiviệc đều tốt đẹp.

Công to đức lớn, trời cho ngườitheo.

Nay ta cân nhắc lẽ phải, nên nhường ngôi cho.Hãy gắng sửa đức lớn, giữ mãi mệnh trời để ức triệudân lành được yên vui.

Mong kính theo đó".Hôm ấy, Đăng Dung xưng hoàng đế.

Đại xá.

Đổiniên hiệu là Minh Đức.Giáng phong vua làm Cung Vương rồi giam cùngvới Hoàng thái hậu ở cung Tây Nội.

Vài tháng sau,bắt phải tự tử.

Thái hậu khấn trời rằng: Đăng Dung làkẻ bề tôi, manh tâm cướp ngôi, lại giết mẹ con ta,ngày sau con cháu nó cũng lại bị như thế".

Rồi cùngvới Cung Đế đều bị chết.

Đăng [68b] Dung sai đemxác hai người để phơi ngoài quán Bắc Sứ, rồi đưa vềchôn ở lăng Hoa Dương, huyện Ngự Thiên theo nghilễ của thiên tử và hoàng hậu (Nay ở xã Mỹ Xá, huyệnNgự Thiên có điện Thừa Hưu tức là chỗ đó).(Bản của Lệnh Vọng đại ý nói): Tai hoạ ngườiMinh gây ra, từ cổ xưa chưa bao giờ có.

Lê Thái Tổđem quân một lữ diệt được giặc mạnh trăm vạn quân,trong hơn 10 năm mà thiên hạ đại định, việc ấy cũngđã khó rồi.

Lại còn đích thân đem sáu quân, đánh dẹpbốn cõi, bình được Mường Lễ, Cẩu Hiểm, dẹp đượcThái Nguyên, Tuyên Quang; Chiêm Thành phải phụctùng, Ai Lao phải khiếp sợ.

Công Đức lớn lao, khôngai hơn được.

Nhưng làm nhiều chuyện chém giết, cónhiều điều bất nhân.

Thái Tông trọng đạo sùng nho,mở khoa thi chọn người tài, dùng người hiền nghe lờican, kính trời, chăm dân, cũng là bậc vua siêng năng.Nhưng say đắm tửu sắc, khi chết không được vẹntoàn.

Nhân Tông [69a] trong tuổi ấu thơ, giữ vậnphong hanh, mẫu hậu nắm quyền, trong cõi yên tĩnh.Nhưng không may gặp biến, rất đáng xót thương.Thánh Tông đương lúc trong nhà có hoạn nạn, mọingười cùng suy tôn lên giữ ngôi cao, sửa làm trămviệc.

Lập phủ vệ, định quân chế, chấn hưng lễ nhạc,chọn dùng người liêm khiết tài năng, đánh dẹp Bắcphương, mở mang bờ cõi.

Trà Toàn chịu bắt, Lão Quatan vỡ, nước Lưu Cầu xe thây, giặc Cầm Công chạychết, bốn rợ thần phục, tám cõi hướng theo, trongkhoảng 38 năm, thiên hạ yên trị.

Sao mà phồn thịnhvậy!

Hiến Tông để lòng mưu trị mà ở ngôi không lâu,Túc Tông tôn sư trọng đạo mà ít tuổi, chết yểu.

Nốitheo thì Mẫn Lệ bạo ngược vô đạo, Linh Ân cướpnước giết vua, Đà Dương Vương thì nội loạn bị cưỡngbức, Cung Hoàng Đế thì ngôi trời [69b] đã chuyểndời, còn làmgì được nữa!Phụ: Mạc Đăng Dung(Tiếmngôi 3 năm, sau tiếmtruy tôn là Thái Tổ)Đăng Dung người làng Cổ Trai, huyện NghiDương2365, hồi nhỏ làm nghề đánh cá, lớn lên cósức khoẻ, thi đỗ lực sĩ xuất thân.

Đời Hồng Thuận,được thăng làm Đô chỉ huy sứ Vũ Xuyên bá, làmquan trải hai triều.

Đời Thống Nguyên, làm đến Tháisư Nhân quốc công, sau được phong làm An HưngVương.

Ngầm kết bè đảng, trong ngoài hiệp mưu,lòng người quy phụ, rồi làm việc cướp ngôi, giết vua,làmgiả tờ chiếu nhường ngôi mà lên ngôi thực.Tháng này, Đăng Dung vào thành Thăng Long, ởtại chính điện.Đăng Bính bàn rằng: Bản kỷ nói họ Mạc thay nhàLê có lẽ là để sáng rõ cái mầm soán nghịch. [70a]Trong lúc ấy, các đại thần cả triều đều trơ mắt ngậmmiệng, người nọ liếc trộm người kia.

Ví thử trong triềunhà Lê, giết kẻ phản nghịch, ngăn việc hung ác để trịtội kẻ bạn thần thì việc khôi phục xã tắc vẫn có thểlàm được, sao lại cam tâm giữ chức, nương tựa sủnglộc, để tạmhưởng phú quý, mong được khỏi chết?

Lạicòn trổ mưu khen ngầmxui kín, giúp cho nó được thể,để cầu hiển vinh, khiến cho họ Mạ ngày càng kiêulộng, được tự chuyên quyền, trên đã không có phậnvua tôi, dưới lại manh tâm làm việc soán nghịch.Tham tiếc tước lộc, tổn hại trung nghĩa, hành độngnhư chó lợn, tội ác đã sờ sờ, so với các bậc hiền thầnngày xưa thì kém xa lắm.

Lúc bấy giờ, kẻ quyền gianthế lớn, bọn thần hạ khác [70b] lòng, thiên tử bị côlập ở trên, cả triều không một ai có thể uỷ thác được,muốn không sụp đổ, có thể được không?

Rốt cuộcxảy ra mối hoạ cho Quang Thiệu, Thống Nguyên, bứchiếp lòng người, dối vua đến gòhoang, cướp lấy thiên hạ của triều Lê, tiếm xưngvị hiệu, vào ở nhà vàng, đủ vành giảo quyệt.

Lấy mộtxó đất Hải Dương gọi là Dương Kinh, tự tiện phế bỏlăng tẩm của Lê triều, chém giết con cháu các côngthần đời trước.

Xét những việc làm của nó, khôngkhác gì Tào Tháo.

Đáng đau xót biết chừng nào!Đăng Dung phong cho người tông thất mình làMạc... (không rõ tên) làmTĩnh quốc công, trung quanNguyễn Thế Ân làm Lỵ quốc công (người xã MộTrạch, huyện Đường An2366) để giúp dập ở bêncạnh mình.

Thần dân đều thất vọng, cả nước hoangmang.

Đăng Dung sợ lòng người nhớ vua cũ, để lâulại sinh biến, nên phải tuân giữ [71a] pháp độ củatriều Lê, không dám thay đổi, phủ dụ thần dân, trấnáp lòng người, che bịt tai mắt họ.

Lại lập mưu vờ tìmcon cháu các nhà thế gia công thần.

Bấy giờ, nhữngngười ấy phần nhiều ẩn náu chạy trốn vào núi rừng,người thì ẩn giấu họ tên không chịu ra, kẻ thì tụ họpnhau thành đảng cướp, có người đi làm quan vớinước ngoài để tạm sống, không còn biết là theo ainữa.Mậu Tý, [1528] , (Mạc tiếm hiệu Minh Đức nămthứ 2; Minh Gia Tĩnh năm thứ 7).

Mùa xuân, thánggiêng, bấy giờ Đăng Dung muốn đổi làm chính lệnhmới, bèn sai đúc tiền Thông Bảo theo kiểu cách đồngtiền cũ, nhưng phần nhiều không thành.

Sau lại đúccác loại tiền gián pha kẽm và sắt ban hành các xứtrong nước để thông dụng.Đăng Bính bàn rằng: Năm trước họ Mạc tuy đãđược nhường ngôi nhưng vẫn ghi năm ThốngNguyên thứ 6 của triều Lê [71b] làm chính thống.

Từđây về sau, triều Lê không còn niên hiệu để chépnữa, mới lấy niên hiệu Minh Đức của họ Mạc chúriêng thành hai hàng, không được chép thành kỷchính thống là để tỏ rõ cướp ngôi là nguỵ.

Đến nămQuý Tỵ, Trang Tông lại khởi binh ở Ai Lao, trongnước tuy chưa khôi phục được hết, nhưng cũng chépthành kỷ chính thống để tỏ rõ phận vua tôi phải nhưvậy.Tháng 2, Đăng Dung lấy Nguyễn Quốc Hiến làmPhò mã đô uý thái bảo lâm quốc công, ban cho họMạc; Mạc Quốc Trinh làm Thái sư Lâm quốc công,Mạc Đình Khoa làm Tả đô đốc Khiêm quốc công.Bọn Thiếu bảo Thông quốc công Nguyễn Thì Ung,Lai quốc công Trần Phỉ, Thuần Khê hầu KhuấtQuỳnh Cửu, Khánh Khê hầu Nguyễn Bỉnh Đức,Hoàng Lễ hầu Phạm Gia Mô, Lan [72a] Xuyên báPhan Đình Tá, Đạo Xuyên hầu Nguyễn Văn Thái,Văn Đạt bá Nguyễn Mậu, Sùng Lễ bá Hà Cảnh Đạo,Nghi Xuyên bá Mạc Ích Trưng, Hưng Ân bá NguyễnTuệ.Lộc Hiến hầu Nguyễn Địch, Văn Trường bá PhạmChính Nghị, Văn Đẩu hầu Nguyễn Chuyên Mỹ, HàPhần bá Nguyễn Độ, Tô Xuyên hầu Lê Quang Bí,Văn Ninh hầu Nguyễn Điển Kính và Trung quanchưởng giám Nguyễn Hậu Liêm gồm 56 người đềuđược thăng trật, ban tước có thứ bậc khác nhau.Đăng Dung sai ngườisang Yên Kinh báo cho nhàMinh rằng: Con cháu họ Lê không còn ai thừa tự nữa,dặn lại cho đại thần là họ Mạc tạm coi việc nước, caitrị dân chúng.

Vua Minh không tin, bí mật sai ngườisang dò thăm tin tức trong nước, xét hỏi nguyên do,ngầm tìm con cháu họ Lê để lập lên.

Họ Mạc thườngtrả lời bằng những lời lẽ văn hoa, lại [72b] đem nhiềuvàng bạc đút lót.

Đến khi sứ giả về, mật tâu là concháu họ Lê đã hết, không ai nối ngôi được, đã uỷ tháccho họ Mạc.

Người trong nước đều tôn phục và theovề họ Mạc cả, xin tha tội cho họ.

Vua Minh mắngkhông nghe, Đăng Dung sợ nhà Minh hỏi tội, bèn lậpmưu cắt đất dâng nhân dân hay châu Quy, Thuận vàhai tượng người bằng vàng và bạc cùng châu báu,của lạ, vật lạ.

Vua Minh thu nhận.

Từ đấy NamBắc lạithông sứ đi lại2367.Mùa đông, tháng 10, Đăng Dung cho là sau khibình yên, chế độ dần dần lỏng lẻo, ý muốn đổi thaychấn chỉnh lại, liền sai bề tôi là bọn Quốc Hiến bànđịnh binh chế, điền chế, lộc chế và đặt bốn vệ Hưngquốc, Chiêu vũ, Cẩm y, Kim ngô, năm phủ, các vệ sởtrong ngoài, các ty sở thuộc, hiệu ty, tên quan và sốlại viên, số người, số lính của các nha môn, [73a]phỏng theo quan chế triều trước, y lệ mà biên chế bổsung.

Lấy quân trấn giữ xứ Hải Dương cho lệ thuộcvào vệ Hưng quốc, quân trấn giữ Sơn Nam lệ thuộcvào vệ Chiêu vũ, quân trấn giữ xứ Sơn Tây lệ thuộcvào vệ Cẩmy, quân trấn giữ xứ KinhBắc lệ thuộc vào vệ Kim ngô.

Phân bổ các ty, mỗity đặt 1 viên chỉ huy sứ, 1 viên chỉ huy đồng tri, 1viên chỉ huy thiêm sự, 10 viên trung hiệu, 1100 trungsĩ, chia thành 22 phiên để túc trực.

Nếu có công laothì bổ lên các chức thiên hộ, thống chế, quản lĩnh,trung uý.

Mỗi vệ đặt 1 viên thư ký, dùng hạng ký lụcxuất thân khi trước, như là bổ các chức thủ lĩnh mụcdân.

Còn các trung sĩ thì theo lệ chia phiên, mỗi phiênchia thành 5 giáp, mỗi giáp đặt một viên giáp thủ,quan bản ty chọn lấy hạng trung hiệu người nào đích[73b] đáng thì làmbản đưa lên để thăng bổ.Kỷ Sửu, [1529] , (Mạc Minh Đức năm thứ 3; MinhGia Tĩnh năm thứ 8).

Khi ấy, bề tôi cũ của triều Lê làhai anh em Trịnh Ngung, Trịnh Ngang chạy sang tốcáo với nhà Minh.

Họ Mạc đem nhiều lễ đút lót chonhà Minh2368 để phá.

Việc không thành, hai anh emđều chết ở bên Minh.Bấy giờ, bọn Thanh Hoa hữu vệ điện tiền tướngquân An Thanh hầu Nguyễn Kim (người Bái Trang,huyện Tống Sơn2369, có thuyết nói là con củaHoằng Dụ) dẫn con em chạy sang Ai Lao.

Chúa nướcấy là Sạ Đẩu cho rằng ta là nước có quan hệ môi răngvới họ, mới đem nhân dân và đất đai Sầm Châu cấpcho Kim.

Từ đó, Nguyễn Kimnuôi dưỡng sĩ tốt, chiêunạp những kẻ chạy trốn, làm phản, ngầm tìm concháu họ Lê lập nên để mưu khôi phục.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Đỗ Tống(người xã Lại Ốc, huyện Văn Giang), Nguyễn Hãng,Nguyễn Văn Huy 3 người đỗ tiến sĩ cập đệ; bọnNguyễn Văn Quang 8 người đỗ tiến sĩ xuất thân; [74a]bọn Nguyễn Hữu Hoán 16 người đỗ đồng tiến sĩ xuấtthân.Mùa đông, tháng 12, khi ấy, Mạc Đăng Dungcướp ngôi đã được 3 năm, tự thấy mình tuổi già, bèntruyền ngôi cho con trưởng là Đăng Doanh, tự xưnglà Thái thượng hoàng, ra ở điện Tường Quang, coinghề đánh cá là thú ngao du tự lạc.Mạc Đăng Doanh(Con trưởng Đăng Dung, tiếm ngôi 11 năm, sautiếmtruy xưng tôn hiệu là Thái Tông)Canh Dần, [1530] (Mạc Đại Chính năm thứ 1;Minh Gia Tĩnh năm thứ 9).

Mùa xuân, tháng giêng,ngày mồng 1, Mạc Đăng Dung tiếm ngôi, đại xá, đổiniên hiệu Đại Chính.Bấy giờ, Lê Ý, người Thanh Hoa, là cháu ngoại họLê, căm giận họ Mạc cướp ngôi, mới nổi quân ở DaChâu2370, lại xưng niên hiệu Quang Thiệu, nhiềungười theo về, trong khoảng mươi hôm, một tháng,nhiều quận huyện hưởng ứng, số quân có đến vàivạn người.

Bèn cùng với bọn bộ tướng [74b] Lê NhưBích, Lê Bá Tạo, Hà Công Liêu, Lê Tông Xá, NguyễnCảo dàn bày doanh trận, chi đặt cơ đội, bộ ngũ, nổisúng lệnh, kéo cờ hiệu, đóng quân ở sông Mã.

Từđấy, các hào kiệt xa gần đều cho là họ Lê sẽ phụchưng, cùng nhau phấn khởi theo về, không đến vàinămmà quân thanh rất lừng lẫy.Tháng 3, đại hạn, có sâu lúa, lúa má chết khô, đếnhạ tuần tháng 6 mới mưa.Mùa hạ, tháng 4, Đăng Dung tự mình chỉ huy vàivạn quân thủy bộ đi đánh Lê Ýở sông Mã.

Quân củaĐăng Dung thường thua luôn, bèn lui về Kinh sư, đểlại bọn Thái sư lân quốc công Mạc Quốc Trinh trấngiữ dinh Hoa Lâm.

Sau Quốc Trinh lui về giữ TốngGiang2371.Mùa thu, tháng 7, Lê Ý tiến quân đóng ở thànhTây Đô, lập hành dinh ở sông Nghĩa Lộ.

Khi ấy [75a]có người dâng bộ hoàng bào và hai chiếc lọng vàng,tướng sĩ long trọng chúc mừng.Tháng 8, ngày 23, Đăng Dung đã về Kinh, ĐăngDoanh lại đem quân vào Thanh Hoa, hội quân lớn ởsông Hoằng Hoá2372, chia quân làm hai đạo cùngtiến.

Mạc Quốc Trinh dẫn 200 chiếc thuyền chiến tiếntrước, hẹn hôm sau sẽ đến sông Đa Lộc (có sáchchép là sông Liệt Thị2373, ở Yên Định).

Khi ấy, Lê Ýđã dự phòng trước, dàn nghi binh ở sông Đa Lộc rồitự mình đem quân đến bên sông tinh nhuệ ngầm tiếnban đêm, đi tắt đường trong huyện, đến sáng thìquân đến bên sông Yên Sơn2374, phát ba tiếng súnghiệu, đánh chặn hậu quân của Quốc Trinh.

Quân Mạcsợ hãi tan vỡ, bỏ cả thuyền nhảy lên bờ chạy tánloạn.

Ý cưỡi ngựa đốc suất các tướng xông vào trậnđánh, tự tay đâm chết hơn 70 tên.

Quân Mạc tan vỡ,quân Ý thừa thắng đuổi đánh, chém đầu nhiều vô kể.Ngày Ngọ hôm ấy, Đăng [75b] Doanh chưa biết QuốcTrinh đã bị thua, tự mình đốc suất người tông thấttiến quân đến xã Động Bàng để đuổi theo sau quâncủa Lê Ý, Ý nghe tin, liền hăng hái ra lệnh cho cáctướng rằng: Hôm nay gặp bọn giặc lớn ở đây, nếukhông đánh, thì ngày nào mới hưng phục được triềuLê.

Các tướng nghe lệnh, đều dốc sức tung quân tiếnđánh, cản phá quân Mạc, chém hơn một vạn tên, xácchết gối lên nhau.

Đăng Doanh lui quân cố thủ.

QuânÝ một ngày hai lần thắng trận, uy thanh vang dội,quân Mạc chạy dài.Mùa đông, tháng 11, Đăng Doanh trở về Kinh sư.Tháng 12, Lê Ýbị quân Mạc bắt sống.Bấy giờ, Ý thu quân, triệt phá doanh trại, lui vềđóng ở Da Châu, vì quân vừa thắng trận, sinh lòngkiêu ngạo, không có phòng bị trước, hơi có ý coithường quân địch.

Đến đây, quân ít, lương hết, saitướng sĩ vào xa trong núi vận chuyển lương thực, vìthế, doanh trại bỏ trống, đội [76a] ngũ rời rạc.

Cóngười đến báo tin cho Mạc Quốc Trinh.

Trinh liềnchọn quân tinh nhuệ, và 50 chiếc thuyền chiến ngàyđêm đi gấp, tiến đến trại Da Châu.

Ý xông ra đánhkhông được, bị quân Mạc bắt, toàn quân tan vỡ tháochạy.

Người thì chạy sang Ai Lao theo An Thanh hầuNguyễn Kim, kẻ thì phân tán trở về đồng ruộng.Quốc Trinh đóng cũi giải Ývề kinh sư, dùng xe xé xácở ngoài cửa Namthành.Tân Mão, [1531] , (Mạc Đại Chính năm thứ 2;Minh Gia Tĩnh năm thứ 10).

Cựu thần nhà Lê là bọnBích Khê hầu Lê Công Uyên, Nguyễn Ngãi, NguyễnThọ Trường, Nguyễn Nhân Liên (Công Uyên ngườilàng Hảo Lịch, huyện Lôi Dương2375; Thọ Trườngngười làng Hà Nội, huyện Nông Cống2376; NhânLiên người huyện Chương Nghĩa2377 xứ Quảng Nam)dấy quân ở Thanh Hoa.

Bấy giờ, bọn Công Uyên cămgiận họ Mạc không giữ đạo vua tôi, liền tự đem conem về Thanh Hoa nổi quân, cũng xưng là quân củanhà Lê, bắt người cướp của, đốt phá nhà dân ở cácquận huyện.

Bọn này kẻ thì chết trận, kẻ thì bị bắtgiải về Kinh cả. [76b] Chỉ có dân một phương ở đâychịu tai hoạ, không được nghĩ ngơi, nhân dân đóikém, 1 thăng gạo giá tới 1 quan tiền.

Sau đó ngườiSơn Đông2378tên là Hùng Sơn có tội với họ Mạcđem con em vài trăm người trốn vào Thanh Hoa,dựng doanh trại chiếm giữ được vài tháng.

ĐăngDoanh sai tướng đi đánh.

Sơn lui đóng ở thôn NgọcHuân rồi ốmchết, quân bị tan.Nhâm Thìn, [1532] , (Mạc Đại Chính năm thứ 3;Minh Gia Tĩnh năm thứ 11).

Mùa xuân, họ Mạc mởkhoa thi Hội, cho bọn Nguyễn Thiến (người làngCanh Hoạch, huyện Thanh Oai, làm quan đếnThượng thư Thư quốc công, sau theo về nhà Lê, làcha Quyện), Bùi Vĩnh, Ngô Sơn Khoái 3 người đỗ tiếnsĩ cập đệ, bọn Nguyễn Địch Khang 6 người đỗ tiến sĩxuất thân; bọn Nguyễn Lương Bật 18 người đỗ đồngtiến sĩ xuất thân.Họ Mạc ra lệnh cấm người các xứ trong, ngoàikhông được cầm giáo mác và [77a] dao nhọn, canqua, cùng những binh khí khác hoành hành trênđường đi.Ai vi phạm thì cho phép ty bắt giữ.

Từ đấy, ngườibuôn bán và kẻ đi đường đều đi tay không, ban đêmkhông còn trộm cướp, trâu bò thả chăn không phảiđem về, chỉ cần mỗi tháng xem lại một lần, có khi sinhđẻ cũng không biết được là gia súc nhà mình.

Trongkhoảng vài năm, người đi đường không nhặt của rơi,cổng ngoài không phải đóng, được mùa liên tiếp,trong cõi tạmyên.Mùa đông, tháng 10, Đăng Dung ra sắc lệnh chohoạn quan Trung Hậu hầu (không rõ họ tên, ngườiHoằng Hoá) làm đại tướng quân, sai đem quân coichung ba phủ Thanh Hoa cùng các quan ba ty tổngtrấn quân dân cả một phương.

Tây An bá Lê PhiThừa (người xã Hương Thị, huyện Yên Định) gièmrằng: Đất Ái Châu, núi sông hiểm trở, ruộng đất phìnhiêu, binh lương giàu đủ, vả lại binh quyền nên chiara chứ không nên cho chuyện, nếu chuyên quyền tấtdẫn tới tai hoạ, lỡ xảy ra sự biến cố thì sợ rằng sau sẽkhó chế ngự, và đất ấy [77b] sẽ không phải là củatriều đình nữa.

Thần xin xét kỹ lại, đừng để sau nàyhối hận.

Đăng Doanh bèn chia Thanh Hoa ra làm đôi:7 huyện Thuỵ Nguyên2379 Yên Định, Vĩnh Phúc2380, Đông Sơn, Cẩm Thuỷ, Thạch Thành, QuảngBình2381thì giao cho Lê Phi Thừa quản lĩnh, cùngvới Trung Hậu hầu, thành thế khống chế lẫn nhau.Đến khi Phi Thừa được quyền, càng thêm kiêu căngphóng túng và cuối cùng đã sinh đổi lòng2382.Tháng ấy, sao Chổi hiện ở phương đông.Tháng 12, cựu thần nhà Lê là An Thanh hầuNguyễn Kim tôn lập con Chiêu Tông là Ninh ở AiLao2383.

Trước đây, Kim ở Ai Lao nuôi quân chứasức, sai người về trong nước tìm kiếm khắp con cháunhà Lê, tìm được con Chiêu Tông là Ninh lập lên làmvua, đổi niên hiệu là Nguyên Hoà (tức là Trang Tông)để sửa lại quốc thống.

Từ đấy, hào kiệt miền tây phầnnhiều quy phụ.

Vua phong Kim là Thái sư Hưng quốccông và [78a] phong các tướng tá theo thứ bậc.

Mọiviệc quân dân, không cứ lớn hay nhỏ, đều giao chotrông coi, ngày đêm cùng mưu, chung lo việc khôiphục.Đăng Bính bàn rằng: Triều Lê nhưng may nửachừng suy yếu, đến đây là tận cùng rồi.

Cho nên tôivẫn nói2384 họ Mạc là bề tôi phản nghịch của nhàLê.

Đến khi vua Lê lên ngôi ở Ai Lao, mới chép thànhniên hiệu chính thống, cốt làm rõ danh phận vua tôivà sửa lại giềng mối lớn đó.

Bấy giờ họ Mạc đã lấyđược cả nước mà không coi là chính thống để ghichép lại là cớ làmsao?

Vì họ Mạc là bề tôi.

Vua Lê tuylên ngôi ở bên ngoài, ẩn náu ở nước láng giềng,không có lấy một tấc đất, một người dân, nhưng vẫnghi thành kỷ chính thống là cớ làm sao?

Vì họ Lê làvua vậy!

Nhưng xét người xưa đã có câu: Thiên hạkhông phải [78b] là thiên hạ của một người.

Từ xưa,Viêm Đế bắt đầu phong nước Nam đến nay, vua hiềnchúa giỏi các đời, người thì đánh dẹp mà thôn tính cảnước, người thì truyền lại cho đời sau giữ ngôi, đều lànối đời làmvua cả.Vì có vị hiệu nên mới ghi thành kỷ chính thống,như là Bản kỷ, Chính kỷ, Tiền kỷ, Hậu kỷ, Trung kỷ,Mạt kỷ đều thuận cả thôi.

Còn như kẻ bội nghịchcướp ngôi, giết vua rồi miễn cưỡng tự lập, thì dẫu cóxưng danh hiệu, cũng đều là danh bất chính lời khôngthuận cả, thì chép thành kỷ phụ, đều là nghịch cảthôi.

Từ Triệu Việt Vương nổi lên, thì vốn là bề tôi củaLý Nam Đế.

Nối Nam Đế mà lấy được nước, rồi saumới lên ngôi, xưng vương, là [79a] bề tôi mà có thểthay vua trị nước, nhưng thế là thuận.

Đinh TiênHoàng dẹp loạn mười hai sứ quân mà lấy cả nước,Thiếu Đế hèn yếu không chống được giặc, đem việcnước trao cả cho đại tướng Lê Hoàn, rồi Lê Hoànđược bà hoàng hậu của vua Đinh truyền ngôi chomà có thiên hạ, thế là thuận.

Rồi đến nhà Lý thaynhà Lê, nhà Trần thay nhà Lý để làm vua cũng đều làthuận cả.

Thế thì bốn vua Triệu, Lê, Lý, Trần2385 đềunhân lúc trong nước không người làm chủ, hoặc vìcác quan nài xin, hoặc do vua đàn bà nhường ngôi,nhưng trong nước tôn phục, trời cho người theo màcó thiên hạ, đều là thuận theo lẽ phải mà làmvậy.

Cònnhư họ Mạc thì không như thế.Cứ xem mọi việc làm của Đăng Dung chẳng qua làmột viên đại thần của nhà Lê, đương lúc nhà Lê vuayếu, tôi mạnh [79b], nếu hắn biết noi theo các bậc tôigiỏi, tướng hiền đời xưa, phò chúa, giúp dân như YDoãn giúp Thái Giáp, Chu Công giúp Thành Vươngthì công lớn huy hoàng ấy còn đáng ca ngợi.Sao lại không bắt chước thế mà đi làm ngược lại?Thế thì không tránh khỏi cái tiếng bức vua nhườngngôi, cướp nước giết vua để mưu tự lập.

Ngay lấyđược nước, cũng chỉ khoảng 6, 7 năm, nếu gọi làthành công, cũng chỉ như Vương Mãn thôi, rốt cuộckhông tránh khỏi hoạ tru di.

Thực như Tào Tháo đốivới nhà Hán, họ Hồ đối với nhà Trần, đều cùng mộtduộc cả.

Bởi thế, tôi mới nói là vì theo lẽ nghịch màlấy được nước, nên không được chép thành kỷ chínhthống.

May nhờ có tôi cũ, tướng xưa của nhà Lê giữtròn tiết lớn, đồng lòng sửa sang, chung sức phò tá,để vượt mọi gian nan, đó là trời có ý đợi vua tôi ngàynay [80a] gắng chí mưu toan, khôi phục ngôi cũ, chonên mới dựng lại được nghiệp trung hưng, thống nhấtbờ cõi, đổi mới xã tắc, giết bọn gian hùng tàn ngược,đặt mặt trời mặt trăng vào đứng giữa trời, cho thiên hạquy về một mối.

Cho nên, ở đây phải chép khácthường như vậy.

Có thơ rằng:Lê tộ trùng hưng cựu vật hồi, Lam Sơn phục kiếncựu lâu đài.

Quân thần đạo hợp tư vi mỹ, Chính trịhân quan vạn quốc khôi. (Ngôi cũ nhà Lê đã phụchồi, LamSơn lại thấy cảnh lâu đài.

Vua tôi hợp đạo, ôilà đẹp!

Trị nước mừng xemmọi chốn vui) Trở lên, triềuLê bắt đầu từ năm Mậu Tuất [1418] đời Thái Tổ, đếnnăm Đinh Hợi [1527] đời Cung Hoàng, gồm 110 năm.Nếu tính gộp với họ Mạc tiếm ngôi từ năm Mậu Tý[1528] đến nămNhâmThìn [1532] gồm5 năm, thì tổngcộng là 115 năm.Đ ạ i Vi ệ t S ử K ý B ả n K ỷ T ụ c B i ê nQuyển XVI[1a]K ỷ N h à LêPhụ: Họ Mạc (Đăng Doanh 8 năm, Phúc Hải 6năm, Phúc Nguyên 2 năm)Trang Tông Dụ Hoàng ĐếTên húy là Ninh, lại húy là Huyến, ở ngôi 16 năm,thọ 34 tuổi.

Vua gặp vận gian truân phải đi lánh nạn,nhờ được bề tôi cũ tôn lập, bên ngoài liên kết vớinước láng giềng, bên trong dùng được các tướnggiỏi, cho nên mọi người đều vui lòng gắng sức, nềnmóng trung hưng bắt đầu từ đấy.Vua là con của Chiêu Tông2386, cháu xa đời củaThánh Tông, mẹ là Phạm thị, tên húy là Ngọc Quỳnh,người sách Cao Trĩ, huyện Thụy Nguyên2387.

KhiĐăng Dung cướp ngôi, tiếm hiệu, vua tránh về ThanhHóa.

Thái sư Hưng quốc công Nguyễn Kim sai ngườidò tìm, đón vua sang nước Ai Lao tôn lập.Quý Tỵ, [Nguyên Hòa] năm thứ 1 [1533], (MạcĐại Chính năm thứ 4; Minh Gia Tĩnh năm thứ 12).Mùa xuân, tháng giêng, vua lên ngôi ở Ai [1b] Lao,đặt niên hiệu là Nguyên Hòa, tôn Đại tướng quânNguyễn Kim là Thượng phụ thái sư Hưng quốc công,chưởng nội ngoại sự, lấy trung nhân Đinh Công2388làm Thiếu Úy Hùng Quốc Công, còn lại, người nàocũng được phong thưởng để họ đồng lòng khuôngphù.

Lại liên kết với vua Ai Lao Xạ Đẩu, nhờ họ giúpbinh khí, lương thực để mưu việc đánh lấy lại nước.Vua sai Trịnh Duy Liêu sang nhà Minh tâu rằng vìMạc Đăng Dung tiếm loạn, chiếm giữ kinh thành,ngăn trở đường đi nên bỏ lâu việc tiến cống2389.Giáp Ngọ, [Nguyên Hoà] năm thứ 2 [1534] , (MạcĐại Chính năm thứ 5 Minh Gia Tĩnh năm thứ 13).

NhàMinh nghe tin Mạc Đăng Dung cướp ngôi, đặt quanlại nguỵ, chiếm giữ Kinh thành, ngăn trở đường tiếncống, tự tiện làm bài Đại cáo, tiềm xưng là thượnghoàng, tội trạng đã rõ, bèn sai Hàm Ninh hầu CừuLoan làm tổng đốc quân vụ, Binh bộ thượng [2a] thưMao Bá Ôn làmthamtán quân vụ, đemquân sang hỏiđánh2390.Ất Mùi, [Nguyên Hoà] năm thứ 3 [1535] , (MạcĐại Chính nămthứ 6; Minh Gia Tĩnh nămthứ 14).

NhàMạc mở khoa thi Hội, lấy bọn Nguyễn Bỉnh Khiêm,Bùi Khắc Đốc, Nguyễn Thừa Hưu đỗ tiến sĩ cập đệ;bọn Nguyễn Di Lượng 7 người đỗ tiến sĩ xuất thân;bọn Nguyễn Trùng Quang 22 người đỗ đồng tiến sĩxuất thân.Bính Thân, [Nguyên Hoà] nămthứ 4 [1536] , (MạcĐại Chính nămthứ 7 - Minh Gia Tĩnh nămthứ 15).

Vuasai Trịnh Viên sang nhà Minh trình bày việc họ Mạccướp ngôi giết vua, và vua phải xiêu giạt vào ThanhHoa2391.Họ Mạc sai Đông quân đô đốc phủ tả đô đốcKhiêm quận công Mạc Đình Khoa trùng tu Quốc tửgiám.Đinh Dậu, [Nguyên Hoà] năm thứ 5 [1537] ; (MạcĐại Chính năm thứ 8; Minh Gia Tĩnh năm thứ 16).Mùa xuân, tháng giêng, họ Mạc thămnhà Thái học.[2b] Mùa hạ, tháng 4, gió to, gãy cây, tốc nhà,nước biển dâng tràn, làmchết nhiều người và súc vật.Tây An hầu Lê Phi Thừa của họ Mạc khởi quâncướp lấy của cải của ba ty rồi thu quân chạy vàonước Ai Lao đầu hàng vua.Họ Mạc phong cho con là bọn Kinh Điển làmvương, ngoài ra đều theo thứ tự bậc mà được nhậnphong.Mậu Tuất, [Nguyên Hoà] năm thứ 6 [1538] , (MạcĐại Chính năm thứ 9; Minh Gia Tĩnh năm thứ 17).Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội, cho bọn GiápHải, Trần Toại, Hoàng Sầm đỗ tiến sĩ cập đệ; bọnPhan Cảo 8 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọn HoàngThuyên 25 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Họ Mạc tuyển hoàng dinh.Họ Mạc sai Nguyễn Văn Thái sang nhà Minhdâng biểu xin hàng và xin phân xử2392.Kỷ Hợi, [Nguyên Hoà] năm thứ 7 [1539] , (MạcĐại Chính năm thứ 10; Minh Gia Tĩnh năm thứ 18).Vua phong đại tướng quân Trịnh Kiểm làm Dực [3a]quận công, (người làng Sóc Sơn, huyện VĩnhPhúc2393), Trịnh Công Năng làm Tuyên quận công,Lại Thế Vinh2394làm Hoà quận công.

Bọn Hiệp quậncông, Tường quận công, Từ quận công, Trấn quậncông, Tây quận công, Dương quận công, Thuỵ quậncông, Nghi quận công đều được ban ấn coi quân, saiđem quân bản bộ tiến đánh các nơi để lo lấy lại TâyKinh, khí thế quân sĩ mạnh thêm.

Sau tiến đánhhuyện Lôi Dương, quân Mạc phần nhiều bị thua, rồiđemquân về.Đại hạn.Mùa đông, tháng 10, động đất.Canh Tý, [Nguyên Hoà] năm thứ 8 [1540] , (MạcĐại Chính năm thứ 11; Minh Gia Tĩnh năm thứ 19).Mùa xuân, tháng giêng, ngày 15, Mạc Đăng Doanhchết.

Con trưởng là Phúc Hải lên ngôi, lấy năm saulàmQuảng Hoà nămthứ 1.Mùa đông, tháng 11, Mạc Đăng Dung cùng vớicháu là Văn Minh và bề tôi là bọn Nguyễn Như Quế,Đỗ Chế Khanh, Đặng Văn Tri, Lê Thuyên, NguyễnTổng, Tô Văn Tốc, Nguyễn Kinh Tế, Dương DuyNhất, Bùi [3b] Trí Vĩnh, qua Trấn Nam Quan, mỗingười đều cầm thước, buộc dây ở cổ2395, đi chânkhông đến phủ phục trước mạc phủ của quânMinh2396 quỳ gối, cúi đầu dâng tờ biểu đầu hàng,nộp hết sổ sách về đất đai, quân dân và quan chức cảnước để chờ phân xử, dâng các động Tê Phù, KimLặc, Cổ Sâm, Liễu Cát, An Lương2397, La Phù củachâu Vĩnh An trấn Yên Quảng, xin cho nội thuộc vàoKhâmChâu.

Lại xin ban chính sóc, cho ấn chương, đểkính cẩn coi giữ việc nước và chờ lệnh thay đổi hayquyết định khác.

Lại sai bọn Văn Minh và NguyễnVăn Thái, Hứa Tam Tỉnh mang biểu đầu hàng sangYên Kinh.Thái sư Hưng quốc công Nguyễn Kim đem quânvề đánh Nghệ An, hào kiệt phần nhiều theo về, thanhthế rất lừng lẫy, đến đâu là gần xa đều hàng phục.Tân Sửu, [Nguyên Hoà] năm thứ 9 [1541] . (MạcQuảng Hoà năm thứ 1; Minh Gia Tĩnh năm thứ 20).Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Nguyễn Kỳ, Phạm[4a] Công Sâm, Nguyễn Thế Lộc đỗ tiến sĩ cập đệ;bọn Ngô Quang 4 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọnPhạmNguyên 23 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Bấy giờ, Tây An hầu Lê Phi Thừa có ý bất bình,thường nói ra những lời phẫn uất, càng ngày càngkiêu căng; ngang ngược.

Thái sư Nguyễn Kim saingười bóp cổ chết.

Trước kia, Phi Thừa xuất thân là xánhân, thờ Mạc Đăng Dung, được Đăng Dung khenngợi, cho cai quản quân dân bảy huyện thuộc đạoấy2398.

Đến năm Đại Chính, Thừa quy thuận triềuđình, vua vẫn cho giữ chức cũ.

Đến đây lại oán hận,kiêu căng bạo ngược nên bị giết.Tháng 8, ngày 22, Mạc Đăng Dung chết.Tháng 10, ngày 20, bọn Mao Bá Ôn nhà Minhkính dâng bản tâu về Yên Kinh nói rằng: Mạc ĐăngDung tự trói mình đầu hàng ở cửa ải, xin kính theochính sóc2399, xoá bỏ tiếm hiệu, trả lại đất bốn độngđã chiếm, [4b] xin nội thuộc xưng thần, xin hàng nămban lịch Đại Thống2400 và bù đủ lễ vật tiến cốnghàng năm, cúi mình cung kính thuận phục.

Nếu nhưcoi Đăng Dung là kẻ có tội đầu hàng, chưa kể khinhxuất trao cho chức tước, đất đai, thì cháu của y làMạc Phúc Hải nay đang đợi mệnh, nếu được đội ơnkhoan thứ, cũng có thể cho làmcác chức khác như đôhộ, tổng quản theo như lệ cũ của nhà Hán, nhàĐường2401, hàng năm quan Bố chính ty Quảng Tâyban cấp lịch Đại Thống, cho y đến Trấn Nam Quankính nhận, những lễ vật tiến cống các năm trước cònthiếu, thì tra xét bắt bù đủ, từ năm sau chiếu sổ nộpdần.

Còn như Lê Ninh tuy tự xưng là con cháu họ Lê,nhưng cứ theo các ty tra xét, thì ngọn ngành tungtích khó biết rõ ràng.

Trịnh Duy Liêu trước có lén lúttới các đồng trại ở châu Thạch Lâm nước ta, sát vùngthổ quan Quảng Tây, nhưng mặt mũi Lê Ninh ra saocũng không được biết, cho nên khi thì gọi là [5a] LêNinh, khi thì gọi là Lê Hiến, lúc thì gọi là Quang Hoà,có lúc lại bảo là họ Trịnh trá xưng.

Còn Trịnh Viên thìkhai rằng ở động Tất Mã Giang2402 có Lê Ninh thực,nhưng lại lịch tông phái không biết được rõ; nhữngđiều trình bày về tuổi tác, nét mặt, lại khác với lời khaicũ của Trịnh Duy Liêu, đều khó dựa vào đó mà ngheđược.

Hãy cho Ninh ở lại Tất Mã Giang, những vùngđã lấy được đều thuộc quyền y quản thúc, có thể bàntrao chức tước, cho thực thuộc về Vân Nam.

Nếukhông phải là con cháu nhà Lê thì thôi không bànnữa.

Còn Trịnh Duy Liêu thì cho sở thuộc QuảngĐông tuỳ nghi sắp xếp, cấp cho ruộng đất, nhà ở,đừng để y phải bơ vơ.

Xử phân như vậy, ngõ hầu mớiđược chu tất.

Vua Minh bèn phong cho Mạc ĐăngDung làm An Nam Đô thống sứ ty đô thống sứ,ban ấn bạc và cho thế tập2403.

Còn đất 13 lộ2404[5b] thì cứ chiếu theo tên đất cũ, mỗi lộ đều đặt tyTuyên phủ, đặt các chức tuyên phủ đồng tri, phó sứ,thiêm sự mỗi chức 1 viên, đều thuộc quản hạt của đôthống sứ sai khiến mà triều cống.

Lễ cống lên vua vàĐông cung thì theo lệ cũ.Nhâm Dần, [Nguyên Hoà] năm thứ 10 [1542] ,(Mạc Quảng Hoà năm thứ 2; Minh Gia Tĩnh năm thứ21).

Vua lấy Thuỵ quận công Hà Thọ Tường làm Ngựdoanh đề thống ngự giá để mưu việc tiến đánh, saiThái sư Hưng quốc công Nguyễn Kim thống đốctướng sĩ các dinh đi trước, tiến đánh các nơi ở ThanhHoa, Nghệ An.

Tướng lĩnh cũ và hào kiệt hai trấn nàyphần nhiều theo về, thế quân càng thêm mạnh (ThọTường người xã Cổ Lũng, huyện CẩmThuỷ2405).Tháng 2, ngày mồng 8, Mạc Phúc Hải phong tướcvương cho các emlà bọn Kính Điển và các con.Bấy giờ, quan quân giao chiến với tướng Mạc,cầmcự nhau đến vài tháng.[6a] Tháng 3, ngày 22, Mạc Phúc Hải lên TrấnNam Quan chịu khám nghiệm và nhận 1.000 bản lịchĐại Thống của nhà Minh ban cho.

Lại lĩnh một đạosắc mệnh cũ phong Mạc Đăng Dung làm An Nam đôthống sứ ty đô thống sứ và một quả ấn bạc.Tháng 8, ngày mồng 3, họ Mạc sai bọn NguyễnĐiển Kính, Nguyễn Công Nghi, Lương Giản sang tạơn nhà Minh; bọn Nguyễn Chiếu Huấn, Vũ Tuân vàTạ Định Quang sang tuế cống.Tháng 12, ngày 15, nhà Minh phong Mạc PhúcHải làmAn Namđô thống sứ ty đô thống sứ.Quý Mão, [Nguyên Hoà] nămthứ 11 [1543] , (MạcQuảng Hoà năm thứ 3; Minh Gia Tĩnh năm thứ 22).Mạc sai sứ sang tuế cống nhà Minh.

Vua Minh raệnhban cấp cho sứ giả theo như lệnh cũ, nhưng bãi việcban yến, giảm bớt cỗ bàn để tỏ ra không phải là [6b]lễ tiếp bồi thần2406.Vua tiến quân ra từ thành Tây Đô, tướng Mạc làTrung Hậu hầu (không rõ tên) dẫn con em đến trướcquân lạy chào ở cửa nam thành Tây Đô.

Ba quân sôinổi mừng rỡ.

Bấy giờ, Thái sư Hưng quốc côngNguyễn Kim còn ở Ai Lao chưa theo đi2407.

Vua saiTuyên quận công Trịnh Công Năng mang chiếu thưvề gọi.

Kim bèn chỉnh đốn bộ ngũ lên đường ngày,bái yết vua ở hành tại sông Nghĩa Lộ2408.

Vua cảmừng, gia thăng Kim làm thái tể, sai làm đô tướng, tiếtchế tướng sĩ các dinh, chia đường cùng tiến, bìnhđịnh vùng tây nam, đánh là thắng.Tuyên quận công Trịnh Công Năng nổi quân làmphản, chiếm giữ đầu nguồn Quảng Bình2409, dựngđất đặt doanh trại.

Vua sai Dực quận công Trịnh Kiểmđi đánh, giết được Năng.[7a] Giáp Thìn, [Nguyên Hoà] năm thứ 12 [1544] ,(Mạc Quảng Hoà năm thứ 4 - Minh Gia Tĩnh năm thứ23).

Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn VũKính 3 người đỗ tiến sĩ xuất thân, bọn Nguyễn HữuDục 14 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Ất Tỵ, [Nguyên Hoà] năm thứ 13 [1545] , (MạcQuảng Hoà năm thứ 5; Minh Gia Tĩnh năm thứ 24).Tháng 4, vua lấy Thiếu uý Hùng quốc công ĐinhCông làm thái uý, sai coi giữ ngự dinh.

Vua thân hànhđem các tướng đi đánh miền Sơn Nam, đến huyệnYên Mô đóng dinh.Tháng 5, ngày 20, hàng tướng Mạc là Trung Hậuhầu ngầmchứa hai lòng, mời Thái tể Nguyễn Kimđếndinh của hắn, bỏ ngầmthuốc độc trong quả dưa dânglên trước mâm cỗ, Kim tin thực ăn dưa, bị trúng độc,đến khi về thấy trong người khó chịu rồi mất, TrungHậu hầu đêm ấy trốn đi, lại quay về [7b] với họMạc2410.

Trước kia, Trung Hậu hầu xuất thân là hoạnquan, trải thờ Mạc Đăng Dung, làm quan đến chứcchưởng bộ, nghe tin vua nổi quân khôi phục bờ cõi,liền bàn mưu với họ Mạc dùng kế trá hàng, thườngmuốn hại vua.Việc đó không thành, mới bỏ ngầm thuốc độc đểhại Thái tể Kim, Kim không để ý, bị trúng độc.

Vuaxuống chiếu truy tặng Kim làm Huân Tĩnh công, thuỵlà Trung Hiến, sai người rước về Bái Trang2411,huyện Tống Sơn để hậu táng.

Phong con trưởng củaKim là Uông làm Lãng quận công, con thứ là HoànglàmHạ Khê hầu, sai đemquân đi đánh giặc.Tháng 8, vua sai Dực quận công Trịnh Kiểm làmđô tướng tiết chế các dinh quân thuỷ bộ các xứ kiêmtổng nội ngoại bình chương quân quốc trọng sự,Thái sư Lượng quốc công.

Mọi binh quyền ngoàikhổn, công việc trong nước, trù tính mưu lược, phongtước bổ quan xa gần đều được [8a] tuỳ mình quyếtđịnh, rồi sau mới tâu vua.

Lượng quốc công càng dốclòng trung trinh, mọi việc đều quyết đoán rõ ràng,công việc đều đâu ra đấy cả.Bính Ngọ, [Nguyên Hoà] nămthứ 14 [1546] , (MạcQuảng Hoà năm thứ 6; Minh Gia Tĩnh năm thứ 25).Vua lập hành điện ở sách Vạn Lai2412.

Mỗi khi cóđánh dẹp, đều giao cả cho Thái sư Lượng quốc côngthống lĩnh, đánh đâu được đấy.

Do vậy, hào kiệt cácchâu Hoan, Diễn, Ô, Quảng2413 đua nhau tới cửađình, ai nấy đều vui lòng gắng sức, cõi đất ÁiChâu2414 yên dần.Tháng 5, ngày mồng 8, Mạc Phúc Hải chết.

Contrưởng là Phúc Nguyên mới lập, lấy năm sau làm nămVĩnh Định thứ 1.Đinh Mùi, [Nguyên Hoà] nămthứ 15 [1547] , (MạcVĩnh Định năm thứ 1; Minh Gia Tĩnh năm thứ 26).Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội, cho bọn Dương[8b] Phúc Tư, Phạm Du, Nguyễn Tế đỗ tiến sĩ cập đệ,bọn Nguyễn Kính Chỉ 8 người đỗ tiến sĩ xuất thân;bọn Vũ Hiệu 19 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Tháp Báo Thiên bị đổ.Tướng Mạc là Tứ Dương hầu Phạm Tử Nghi2415mưu lập người họ Mạc là Hoằng Vương ChínhTrung2416làm chúa, không xong, bèn nổi loạn, bứcdời Chính Trung về xã Hoa Dương2417, huyện NgựThiên.

Họ Mạc sai KhiêmVương Kính Điển2418 cùngbọn Tây quận công Nguyễn Kính đem quân đi bắt, bịTử Nghi đánh bại.

Sau Tử Nghi nhiều lần đánh khôngđược, mới ép Chính Trung ra chiếm cứ vùng YênQuảng.

Dân hạt Hải Dương bị nạn binh lửa luôn luôn,nhiều người phải lưu vong.

Tử Nghi lại chạy vào đấtnhà Minh, thả quân đi bắt người cướp của QuảngĐông, Quảng Tây.

Người Minh không kiềm chế nổi.(Tử Nghi người huyện An Dương).[9a] Mậu Thân, [Nguyên Hoà] năm thứ 16 [1548] ,(Mạc đổi Vĩnh Định thành Cảnh Lịch năm thứ 1;Minh Gia Tĩnh năm thứ 27).

Mùa xuân, tháng giêng,ngày 29, vua băng, Thái tử Huyên lên ngôi, lấy nămsau làm Thuận Bình năm thứ 1.

Dâng tôn hiệu choĐại Hành Hoàng Đế là Trang Tông.Họ Mạc phong Phạm Quỳnh làm Vinh quận công,và con là Dao làm Phú xuyên hầu. (Quỳnh người xãThịnh Liệt2419, huyện Thanh Trì).Họ Mạc sai bọn Lê Tiên Quý sang tuế cống nhàMinh.Trung Tông Hoàng Đế(Tên húy là Huyên, là con trưởng của TrangTông, ở ngôi 8 năm, thọ 22 tuổi)Phụ: Họ Mạc (Phúc Nguyễn 8 năm)Vua uỷ nhiệm bậc trung thần mưu lược, đánh giếtkẻ tiếm hiệu cướp ngôi, có thể gọi là có tài lược đếvương, song hưởng thọ không lâu, đất đai của tiênvương chưa thu phục được hết, tiếc thay!Kỷ Dậu, [Thuận Bình] năm thứ 1 [1549] , (MạcCảnh Lịch năm thứ 2; Minh Gia Tĩnh năm thứ 28).

HọMạc lấy tướng Đông đạo (không rõ tên) làm Thiệuquốc công, tướng Bắc đạo Mạc Đình Khoa làm Giaquốc công, tướng Tây đạo Nguyễn Kính làm[9b] tháiuý Tây quốc công, Nguyễn Khải Khang làm thái uýĐoan quốc công, đều cho họ Mạc; tướng Nam đạoLê Bá Ly2420làm thái tể Phụng quốc công, cùng cácthần thuộc trên dưới đều được phong để mưu giữ đấtđai bờ cõi.Mạc Phúc Nguyên bỏ chính điện ở thành ThăngLong, dời ra ở ngoại thành, trong cõi rối loạn.Tháng 3, lấy Phạm Đốc làm Kinh ngô vệ chưởngvệ sự, phong Quảng quận công (Đốc người xã ThổSơn, huyện Vĩnh Phúc2421).Canh Tuất, [Thuận Bình] năm thứ 2 [1550] , (MạcCảnh Lịch năm thứ 3; Minh Gia Tĩnh năm thứ 29).

HọMạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Trần Văn Bảo, TrầnVăn, Nguyễn Minh Dương đỗ tiến sĩ cập đệ; bọn LêKhâm 4 người đỗ tiến sĩ xuất thân, bọn Nguyễn ThừaHưu 18 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Bấy giờ Mạc Phúc Nguyên nghe lời dèm pha củacha con PhạmQuỳnh, PhạmDao2422, cho nên tướngNam đạo, Thái tể [10a] Phụng quốc công Lê Bá Ly vàcon là Phổ quận công Lê Khắc Thận; văn thần là Lạibộ thượng thư ngự sử đài đô ngự sử, Đông các đạihọc sĩ nhập thị kinh diên Thư quận công NguyễnThiến2423 và con là Nguyễn Quyện, Nguyễn Phủ,mỗi người đem hơn trăm quân bản bộ đi đêm trốn vàocửa ải Thanh Hoa xin hàng.

Vua cho hàng.

Bọn họđến cửa khuyết lạy chào.

Vua cả mừng, ban thưởngvà uý lạo cho.Từ đó, hào kiệt các nơi kéo đến hưởng ứng nhưmây trời quần tụ, ai cũng vui lòng.Tân Hợi, [Thuận Bình] năm thứ 3 [1551] , (MạcCảnh Lịch năm thứ 4; Minh Gia Tĩnh năm thứ 30).

HọMạc sai bọn Kinh Điển đốc quân đi đánh Mạc ChínhTrung và Phạm Tử Nghi ở Yên Quảng.

Đuổi đánh vàbắt được Tử Nghi đưa về Kinh sư chém lấy đầu gửisang nước Minh.

Người Minh không nhận, trả lại.Chính Trung chạy vào đất Minh rồi chết ở [10b] đấy. (Bản kỷ viết: Trước kia, PhạmTử Nghi vẫnđịnh lập Hoằng Vương Chính Trung làmngười nốingôi họ Mạc, nhưng các thân vương trong họ và đạithần của họ Mạc lại mưu lập Phúc Nguyên.

ChínhTrung không được lập, mới cùng với Tử Nghi nổiloạn, và cướp bên nước Minh, người Minh bị nhiềutai hoạ.

Đến đấy, nhà Minh trách họ Mạc là phiênthần vô lễ, dung túng bọn cướp nước sang cướp bócđại quốc, sẽ phải đem quân sang, họ Mạc rất sợ, liềnngầm sai kẻ tiểu tốt đi bắt được Tử Nghi, chém đầusai người đưa sang nhà Minh.

Nhưng hễ đi tới đâu làhay sinh ôn dịch ở đó, làm chết hại nhiều người vàsúc vật, nên người Minh phải trả lại).Thái sư Lượng quốc công sai hàng tướng của họMạc là Lê Bá Ly cùng với bọn Vũ Văn Mật2424tiếnquân sát đến Kinh sư.

Mạc Phúc Hải chạy về KimThành2425, để Mạc Kính Điển làm đô tổng soái ở lạicầmquân chống giữ.Nhâm Tý, [Thuận Bình] năm thứ 4 [1552] , (MạcCảnh Lịch năm thứ 5; Minh Gia Tĩnh năm thứ 31).Thái sư Trịnh Kiểm đem quân đi đánh dẹp miền tâynam.

Tướng Tây đạo thái uý đoan quốc công của họMạc là Nguyễn Khải Khang đem quân về hàng, đếnYên Trường2426[11a] vua uý lạo, ban thưởng, vẫncho giữ chức tước như cũ.Quý Sửu, [Thuận Bình] năm thứ 5 [1553] , (MạcCảnh Lịch năm thứ 6; Minh Gia Tĩnh năm thứ 32).

Vuadời hành tại đến Yên Trường.Họ Mạc mở khoa thi Hội, cho bọn Nguyễn LượngThái, Hoàng Tuân, Trần Vĩnh Tuy đỗ tiến sĩ cập đệ;bọn Nguyễn Nghĩa Lập 5 người đỗ tiến sĩ xuất thân,bọn Nguyễn Công Tộc 12 người đỗ đồng tiến sĩ xuấtthân.Giáp Dần, [Thuận Bình] năm thứ 6 [1554] , (HọMạc đổi niên hiệu Cảnh Lịch thành Quang Bảo nămthứ 1; Minh Gia Tĩnh năm thứ 33).

Thái sư Lượngquốc công Trịnh Kiểm dời hành dinh đến BiệnThượng2427.

Thế quân thêm mạnh, hiền sĩ bốnphương nhiều người quy phụ.Mở chế khoa2428, chọn kẻ sĩ.

Cho bọn Đinh BạtTuy 5 người đỗ đệ nhất giáp chế khoa xuất thân2429;bọn Chu Quang Trứ2430 8 người đỗ đệ nhị giáp đồngchế khoa xuất thân.[11b] Tháng 10, ngày mồng 1, lấy Kim ngô vệchưởng vệ sự Quảng quận công Phạm Đốc làm tháibảo.Ất Mão, [Thuận Bình] năm thứ 7 [1555] , (MạcQuang Bảo năm thứ 2; Minh Gia Tĩnh năm thứ 34).Tháng 8, họ Mạc sai Khiêm Vương Mạc Kính Điểnđem quân vào cướp Thanh Hoá; lấy Thọ quận công(không rõ tên) tiết chế quân Nam đạo, đem hơn 100chiếc thuyền làm tiên phong, tiến đến cửa biển ThầnPhù đóng dinh.Hômsau, Kính Điển đemquân đến hội ở sông ĐạiLại2431, sai Thọ quận công đốc suất quân bản bộ đitrước, đóng dinh ở núi KimSơn2432.Thái sư Lượng quốc công Trịnh Kiểm đại hội cáctướng bàn rằng: Giặc cậy đông khinh ta, ta dùng kếmai phục đợi chúng, thế nào cũng bắt được.

Bèn saingười dặn trước dân chúng hai bờ sông không đượckinh động, ai nấy cứ vững yên như cũ.

Lại sai [12a]trung quan là Thái uý Hùng quốc công Đình Côngđốc suất bọn hàng tướng Lê Bá Ly, Nguyễn KhảiKhang, Nguyễn Thiến, Lê Khắc Thận cùng binhtướng bản bộ mai phục sẵn ở phía nam sông, trên từnúi Yên Định, dưới đến núi Quân Yên2433.

Thái sưTrịnh Kiểm đích thân đốc suất đại quân mai phục ởphía bắc sông, trên từ núi Bạch Thạch2434, dưới đếnnúi Kim Sơn, lại chọn 50 con voi phục ở chân núi KimSơn2435.

Lại sai Quảng quận công Phạm Đốc đemthuỷ quân và chỉ huy bọn hàng tướng NguyễnQuyện đem hơn 10 chiếc thuyền chiến chiếm cứ mạnthượng lưu từ sông Hữu Chấp đến sông Kim Bôi2436, đi đi lại lại làmthế ỷ dốc.Hôm sau, giờ Tỵ, thuyền giặc qua Kim Sơn, đếnchợ Ông Cung2437.

Trong chiến thuyền, nghe tiếngđàn sáo ca hát, như vào chỗ không người.

Gần trưa,nghe một tiếng súng nổ ở núi Quân Sơn, dọc hai bờsông [12b] liên tiếp có bảy tiếng súng đáp lại.

TháisưTrịnh Kiểm tung quân đánh lớn, voi ở hạ lưu đã quasông.

Binh thuyền của bọn Phạm Đốc, NguyễnQuyện đã thuận dòng mà xuống.

Binh tượng hai bênbờ hăng hái tranh nhau tiến lên trước.

Quân giặcquay ngược giáo, vứt bỏ áo giáp, chiến thuyền, nhảyxuống sông trốn chạy.

Thọ quận công tự liệu khôngthể thoát được, nhảy xuống sông trốn, bị Triều quậncông Vũ Sư Thước bắt sống.

Quân Mạc bị bắt rấtnhiều.

Trói Thọ quận công trên lưng voi đem nộp ởcửa dinh cùng với mấy chục viên tướng giặc lớn nhỏđã bắt được.

Quân giặc chết nhiều, xác nghẹn cảsông, nước sông đỏ lòm.

Thu được khí giới nhiềukhông kể xiết.

Mấy vạn quân giặc chết gần hết.

KínhĐiển sợ vỡ mật, thu nhặt tàn quân quay về Kinh sư.Thái sư dâng biểu báo tin thắng trận, vua sai chémhết vài chục tên tướng giặc như bọn Thọ quận côngở núi Đồng Lộc.Bính Thìn, [Thuận Bình] năm thứ 8 [1556] , (MạcQuang Bảo năm thứ 3; Minh Gia Tĩnh năm thứ 35).Mùa xuân, tháng giêng, ngày 24.

Vua băng, không cócon nối.

Thái sư Lượng quốc công Trịnh Kiểm bànvới các đại thần rằng: Nước không thể một ngàykhông có vua.

Liền sai người đi tìm con cháu họ Lêlập lên, tìm được cháu bốn đời của Lam quốc công LêTrừ là Lê Duy Bang ở hương Bố Vệ2438, huyện ĐôngSơn, đón về lập làm vua.

Đại xá, lấy năm sau làm nămThiên Hựu thứ 1.

Dâng tôn hiệu cho Đại Hành HoàngĐế và Vũ Hoàng Đế, miếu hiệu là Trung Tông.Lấy Thái bảo Quảng quận công Phạm Đốc làmBinh bộ thượng thư chưởng bộ sự.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Phạm Trấn, ĐỗUông và Nguyễn Nghiêu Tá đỗ tiến sĩ cập đệ; [13b]bọn Phạm Viết Mậu 4 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọnNguyễn Nhân An 7 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Anh Tông Tuấn Hoàng Đế(Tên húy là Bang, ở ngôi 16 năm, thọ 42 tuổi)Phụ: Họ Mạc (Phúc Nguyên 5 năm, Mậu Hợp 11năm)Vua là dòng dõi đế thất, nhờ huân thần tôn lập,mưu cuộc trung hưng, thực là mệnh trời trao cho vậy.Song sự nghiệp chưa xong một nửa, lòng nghi hoặcdần nảy sinh, chỉ tin lời gièm pha mà xiêu giạt rangoài.

Thương thay!Trước kia, anh thứ hai của Thái Tổ là Trừ (tặngLam quốc công, nay tôn phong là Hoằng Dụ Vương).Trừ sinh ra Khang (tặng Quỳ quốc công, nay tônphong là Hiển Công Vương).

Khang sinh ra Thọ (naytôn phong là Quang Nghiệp Vương), Thọ sinh DuyThiệu (nay tôn phong là Trang Giản Vương), DuyThiệu sinh Duy Khoáng (nay tôn phong là HiếuTông Nhân Hoàng Đế), Duy Khoáng lấy vợ ngườihương Bố Vệ, huyện Động Sơn, sinh ra vua.

Bấy giờ,Trung Tông băng, không có con nối, Thái sư Lượngquốc công Trịnh Kiểmvà các đại thần đón lập lên.[14a] Đinh Tỵ, [Thiên Hựu] năm thứ 1 [1557] ,(Mạc Quang Bảo năm thứ 4; Minh Gia Tĩnh năm thứ36).

Họ Mạc lấy Khiêm Vương Kính Điển kiêm chứcTông nhân phủ Tông nhân lệnh.Tháng 7, họ Mạc sai Kính Điển đem quân xâmphạm Thanh Hoa, đến sông Thần Phù và vùng TốngSơn2439, Nga Sơn2440, đốt phá cầu phao.

Thái sưLượng quốc công Trịnh Kiểm sai Thanh quậncông2441 giữ Nga Sơn, Thuỵ quận công Hà ThọTường giữ Tống Sơn, ai nấy đều đem tinh binh đichống giữ, quân Mạc không tiến lên được.

Thái sưđích thân chỉ huy binh tượng, ngầmtiến đến chân núiYên Mô2442thẳng tới cửa biển, gặp giặc, tung quânra đánh, lại đánh úp phía sau, tiếng súng liên hồi, trêndưới đánh kẹp vào.

Thái sư sai người huyện HoằngHoá là Vũ Lăng hầu lao thuyền xông vào đánh, gặpthuyền Mạc Kinh Điển, Vũ Lăng hầu tung ngườinhảy qua, vung gươm chém người cầm dù đứt làm haiđoạn rớt [13b] xuống sông.

Kinh Điển trở tay khôngkịp, nhảy xuống sông trốn thoát.

Quân Mạc đại bại,bỏ thuyền chạy trốn vào núi rừng.

Kính Điển chỉthoát được thân, vào hang núi ẩn náu 3 ngày, đóiquá, ban đêm thấy cây chuối trôi qua cửa hang, liềnôm chuối trôi theo dòng để tìm đường về.

Vài ngàysau, đến sông Yên Mô, gặp người đánh cá ở xã TràTu2443 cứu thoát.

Đến khi về, Kính Điển bảo cửngười ấy làmPhù Nghĩa hầu.Tháng 7 nhuận, lấy Thái bảo Quảng quận côngPhạmĐốc làmthái phó.Tháng 8, Thái sư sai Phạm Đốc đi cứu NghệAn2444.

Bấy giờ họ Mạc nghe tin Tháisư thừa thắngtiến đánh, bèn trốn về Kinh.Năm này, hàng tướng Mạc là Lê Bá Ly, NguyễnThiến chết.

Con của Thiến là bọn Nguyễn Quyện,Nguyễn Phủ [15a] lại trốn về với họ Mạc.

Họ Mạcphong Quyện làm Văn Phái hầu, Phủ làm Phù Hưnghầu, đemcon gái tông thất gả cho.Tháng 9, Tháisư Trịnh Kiểmđem5 vạn quân thuỷbộ đánh ra miền giữa Sơn Nam.

Đến sông PhụngXí2445 bắc cầu phao qua sông, phá tan quân Mạc,bắt sống tướng Mạc là Khánh quốc công trênthuyền, quân Mạc tan vỡ.

Thái sư Trịnh Kiểm đểKhánh quốc công trên voi, sai đi theo quân để hiếnkế.

Sau Khánh quốc công mưu phản, việc tiết lộ, bịgiết.Quan quân đánh dẹp huyện Giao Thuỷ ở mạndưới Sơn Nam.

Tháisư Trịnh Kiểmtự mình chỉ huy bộbinh, sai bọn Phạm Đốc chỉ huy thuỷ quân, lấy VũLăng hầu làm Tiền Thuỷ đội2446, tung quân đánhlớn.Họ Mạc sai Nguyễn Quyện chống giữ ở sôngGiao Thuỷ.

Quyện và Vũ Lăng hầu đánh nhau to.

VũLăng hầu [15b] rướn mình nhảy sang mui thuyền củaQuyện trước.

Quyện cầm gươm chém, Vũ Lăng hầunhảy xuống sông lặn đi.

Quyện vội nhảy sangthuyền của Vũ Lăng hầu, chém được đầu của ngườicầm dù rồi hô lớn: "Đầu Vũ Lăng hầu đây, lũ chúngmày địch sao nổi ta".

Các quân nghe nói thế, khôngkịp ngoảnh lại nhìn, nhảy cả xuống sông.

Toàn quântan vỡ, bỏ thuyền nhảy lên bờ tháo chạy.

Quân Mạcthừa thắng đuổi đánh.

Nhân dân các huyện đềuhưởng ứng theo.

Thái sư kíp bàn rút quân.

Họ Mạcsai tướng đem quân chặn lối về, quân sĩ phần lớn bịhại, chiến tướng bị giết đến vài chục viên, thuyền bè,khí giới phải vứt bỏ hết, sĩ tốt chạy thoát được còn độmột nửa.Tháng 10, Tháisư đemquân về Thanh Hoa, sai áctướng vỗ nuôi quân lính, chế tạo chiến khí, sai tuyểntráng đinh biên chế vào quân ngũ cho đủ số quân đểlại mưu đánh lần sau.[16a] Mưa to kéo dài hàng tháng không tạnh.

ỞThanh Hoa, Nghệ An lúa đồng phần lớn bị ngậpnước, mùa màng bị mất, do vậy vua xuống chiếu đổinămsau thành nămChính Trị2447thứ nhất.Mậu Ngọ, [Chính Trị] năm thứ 1 [1558] , (MạcQuang Bảo năm thứ 5; Minh Gia Tĩnh năm thứ 37).Thái sư thân đốc đại quân lại ra miền giữa trấn SơnNam, lừa đánh lúc giặc bất ngờ, bắt sống tướng Mạclà Anh Nhuệ hầu đưa về hành tại Yên Trường, saiđemchém.Năm này, lập trường thi Hương ở xã Đa Lộc,huyện Yên Định.Tháng 8, ngày Mậu Ngọ 14, Thái phó Quảngquận công Phạm Đốc chết2448, thọ 46 tuổi.

Đượctruy tặng Đặc tiến khai phủ thái uý Tĩnh quốc công,thuỵ là Trung Nghị.Tháng 9, Thái sư Trịnh Kiểm thân đốc đại binh lạira miền trên trấn Sơn Nam chiếm đất rồi [16b] trở về,để hàng tướng Nguyễn Khải Khang ở lại trấn thủ đểchiêu tập dân chúng.

Sau họ Mạc dùng mưu saingười địa phương trá hàng để dụ.

Khải Khang lạiphản bội, quay về với họ Mạc.

Họ Mạc dùng xe xéxác Khang.Tháng 10, Thái sư Trịnh Kiểm vào chầu, dângbiểu tâi xin sai con thứ của Chiêu Huân Tĩnhcông2449là Đoan quận công Nguyễn Hoàng đemquân vào trấn thủ xứ Thuận Hoá để phòng giặc phíađông2450 cùng với Trấn quận công (không rõ tên) ởQuảng Nam cứu viện cho nhau2451.

Mọi việc của xứnày, không cứ lớn hay nhỏ, và các ngạch thuế đềugiao cả cho, hàng nămđến kỳ hạn thì thu nộp.Kỷ Mùi, [Chính Trị] năm thứ 2 [1559] , (MạcQuang Bảo năm thứ 6; Minh Gia Tĩnh năm thứ 38).Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Đặng ThìThố đỗ tiến sĩ cập đệ; bọn Nguyễn Đạt Thiệu 4 ngườiđỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Nguyễn Thầm 14 người đỗđồng tiến sĩ xuất thân.[17a] Bấy giờ quân Mạc bị thua luôn, PhúcNguyên hoang mang lo sợ, bỏ thành Thăng Long dờira ở ngoài cửa Nam.Tháng 3, Thái sư Trịnh Kiểm sai Hộ bộ đạc chiVăn Toàn tử Lê Trọng Nguyên đi khám đo ruộng đấtcông và tư ở Thanh Hoa để định ngạch thuế.Tháng 8, ở Thanh Hoa, Nghệ An, nước lũ trànngập, đê điều, đường sá bị vỡ lỡ, trôi mất vài trămnhà.

Trong thành Tây Đô do vậy bị ngập, kho tàngphần nhiều ngập nước, nhân dân đói kém.Tháng 9, Thái sư bảo cử viên tướng cùng họ làPhong quận công Trịnh Quang2452trông coi ngựbình, Phù quận công Lê Chủng làm tổng trấn đạoThanh Hoa, trấn giữ binh dân, bọn Triều quận côngVũ Sư Thước, An quận công Lại Thế Khanh2453cùng đemtinh binh trấn giữ cửa biển để phòng chốnggiặc.

Thái sư chỉ huy hơn 6 vạn đại quân, nói phao là12 vạn, đích thân đi đánh [17b] miền bắc để mưu việckhôi phục.

Đại quân từ Thiên Quang2454ra miềnthượng lộ Sơn Tây2455.

Quân đi đến đâu, không mảymay xâm phạm của dân, dân chúng đều thuận lònghàng phục, yên ổn như xưa, mọi người tranh nhauđem rượu thịt lúa gạo cấp cho quân.

Khi đến TuyênQuang, Hưng Hoá, tướng Tây đạo là Định quậncông2456 đem quân đến hội.

Lại bàn tiến quân, vượtsông2457 đánh chiếm các xứ Thái Nguyên, Lạng Sơn,Kinh Bắc.

Viên thổ tướng Gia quận công2458 cũngquy thuận triều đình, nguyện xin cấp quân đánh giặc.Lại sai Định quận công trấn giữ An Tây và ĐạiĐồng2459 để củng cố cõi phiên trấn và mở đường từThiên Quang nối liền với Hưng Hoá, Tuyên Quang,thông đến Kinh Bắc để vận tải lương thực cung cấpcho quân.Tháng 10, Thái sư Trịnh Kiểm thống lĩnh binhtướng đi đánh dẹp các xứ Kinh Bắc, đóng dinh ở [18a]phủ Thuận An2460, cầmcự với quân Mạc, sau lại dờiđến đóng ở núi Tiên Du2461.Tháng 11, Thái sư Trịnh Kiểm chia quân đi đánhcác phủ Khoái Châu, Hồng Châu2462 các huyện SiêuLoại, Văn Giang2463 quân đi đến đâu, giặc đều vỡchạy.Tháng 12, Thái sư Trịnh Kiểm lại chia quân tiếnđánh các phủ Khoái Châu, Hồng Châu, NamSách2464 quân Mạc nghe tin đều bỏ chạy.Canh Thân, [Chính Trị] năm thứ 3 [1560] , (MạcQuang Bảo năm thứ 7; Minh Gia Tĩnh năm thứ 39).Tháng giêng, Thái sư Trịnh Kiểm sai các tướng đemquân đi đánh phá các phủ Hồng Châu, Khoái Châu,Tiên Hưng2465, đánh đâu được đấy.Năm này được mùa lớn.

Hạ lệnh cho dân địaphương đã quy thuận ở các huyện thuộc trấn KinhBắc nộp lúa để cung cấp cho quân lính.Tháng 2, Mạc Phúc Nguyên sai tướng đem quângiữ thành Thăng Long, bên ngoài đóng đồn một dảitừ dọc [18b] sông về phía tây, trên từ Bạch Hạc, dướiđến Nam Xang2466, dinh trại liền nhau, thuyền ghesan sát, ban ngày thì phất cờ dóng trống báo nhau,ban đêm thì đốt lửa làm hiệu cho nhau để chống giữvới quan quân.

Tháisư Trịnh Kiểmbàn chia quân chocác tướng đi đánh các huyện Đông Triều, GiápSơn2467, Chí Linh, An Dương ở miền đông, đều lấyđược cả.

Họ Mạc bèn dời ra ở huyện Thanh Đàm.Tháng 3, Thái sư Trịnh Kiểm sai bọn Vinh quậncông Hoàng Đình Ái đem quân trấn giữ Lạng Sơn.

Vịquận công Lê Khắc Thận trấn giữ Thái Nguyên, Giaquận công2468trấn giữ Tuyên Quang.

Quân đóngliền nhau để cứu viện cho nhau, ngày đêm tiến côngcác phủ huyện Phú Bình, Văn Lan2469.

Lại sai Địnhquận công trấn giữ Hưng Hoá, chiêu tập vỗ yên cưdân mười châu An Tây, tư cấp binh lương.

Từ ThiênQuang đến Kinh Bắc đường liền không dứt.[19a] Tháng 4, Thái sư Trịnh Kiểm đóng quân ởphía nam núi Lãm Sơn2470.

Bấy giờ, quan quân cầmcự nhau với tướng Mạc liền năm không dứt.

Thái sưTrịnh Kiểm lại chia quân đi đánh phá các vùng ThanhMiện, Gia Phúc2471, Hồng Châu, Khoái Châu.

Cáchuyện ở Hải Dương do vậy mà chấn động.Tân Dậu, [Chính Trị] năm thứ 4 [1561] , (MạcQuang Bảo năm thứ 8; Minh Gia Tĩnh năm thứ 40).Tháng 3, họ Mạc sai tướng đem quân đến Kinh Bắcchống nhau với Tháisư Trịnh Kiểm; rồi ngầmsai MạcKính Điển đem quân vào đánh cướp Thanh Hoa, đếntận các cửa biển.

Bấy giờ, các tướng trấn giữ là Triềuquận công Vũ Sư Thước và An quận công Lại ThếKhanh đều bỏ dinh trại rút về; Phù quận công LêChủng thì quân vỡ, tháo chạy, đem quân chạy vàosách Vạn Lại, cửa Yên Trường.

Gia thuộc của Thái sưvà vợ con của các tướng chạy vào sách Thuỷ Đả2472để lánh nạn.

Thế giặc hung hăng, dân chúng phầnnhiều phải lưu tán.[19b] Tháng 9, quân Mạc đánh vào cửa YênTrường, đến sách Vạn Lại, sắp lấy được kho công.Bọn Vũ Sư Thước, Lại Thế Khanh hợp sức cố đánh,tung quân mai phục đánh thắng liền mấy trận, chémđược hơn trăm thủ cấp giặc.

Quân Mạc tan vỡ tháochạy.

Quan quân thừa thắng đuổi theo.

Mạc KínhĐiển phải rút quân về Kinh.

Thái sư Trịnh Kiểm liềnđemquân về Thanh Hoa, lạy chào vua ở hành tại YênTrường, cáo thắng trận xong, đóng quân ở Cao Mật,phía nam thành Tây Đô, thưởng chiến công đánhgiặc.Phù quận công Lê Chủng chết.Tháng 12, Mạc Phúc Nguyên chết, con là MậuHợp lên ngôi, đổi niên hiệu là Thuần Phúc.Nhâm Tuất, [Chính Trị] năm thứ 5 [1562] , (MạcThuần Phúc năm thứ 1; Minh Gia Tĩnh năm thứ 41).Tháng giêng, Mạc Mậu Hợp tuổi còn nhỏ lên nốingôi, lấy Ứng Vương Mạc Đôn Nhượng làm nhập nộiphụ chính ẵm Mậu Hợp ra coi chầu, tôn ông chú là[20a] Khiêm Vương Kính Điển là Khiêm Đại Vương,Hoa quận công (không rõ tên) là chưởng Triều Đôngvệ, Phò mã đô uý Ngạn quận công Mạc Ngọc Liễnlàm chưởng Phù Tây vệ, Thạch quận công NguyễnQuyện là chưởng Phù Nam vệ, Phò mã tông chínhthái bảo Ninh quận công (không rõ tên) là chưởngAn Bắc vệ.

Ngoài ra, từng người đều được phongchức tước để hiệp lực phò tá nhà Mạc.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Phạm DuyQuyết, Trương Lỗ, Ngô Khiêm đỗ tiến sĩ cập đệ; bọnVũ Văn Thiện 5 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọnNguyễn Vĩnh Miện 10 người đỗ đồng tiến sĩ xuấtthân.Tháng 2, vua sai Lộc quận công đem quân đánhdẹp mười châu2473, sau Nhân Khê hầu cùng đi đểchiêu tập, phủ dụ dân chúng.[20b] Tháng 8, vua lập trường thi Hương ở cửanamthành Tây Đô.Tháng 9, Thái sư thân hành đốc suất đại quân điđánh dẹp lộ Sơn Nam2474, sai thế tử2475 cùng đi.Quân đến vùng Thanh Trì, Thượng Phúc, sai lập đạidinh ở huyện Sơn Minh2476, hạ lệnh thu thóc lúachứa để làmkế lâu dài.Tháng nay, Hùng quốc công Đinh Công chết, chohậu táng.

Công là người Quảng Bình2477.Tháng 10, Mạc Mậu Hợp ngờ Thái bảo Văn quốccông PhạmDao có lòng khác, sai giết.Tháng 11, thái sư rút quân về Thanh Hoa, saiNghĩa quận công Đặng Huấn giữ dinh.

Huấn làmphản về với họ Mạc. (Đặng Huấn người làng LươngXá, huyện Chương Đức2478).Giáp Tý, [Chính Trị] năm thứ 7 [1564] , (MạcThuần Phúc năm thứ 3; Minh Gia Tĩnh năm thứ 43).Bấy giờ, con trưởng của Mạc Kính Điển là ĐoanHùng Vương Kính Chỉ [21a] ngầm tư thông với vợ lẽcủa Kính Điển.

Việc bị phát giác, Kính Chỉ phải giánglàm thứ nhân.

Lấy con thứ của Kính Phu làm ĐườngAn Vương và trao cho binh quyền.

Đến khi KínhĐiển chết, họ Mạc lại lấy Kính Chỉ làm Hùng Lễ côngnhưng không trao binh quyền.Bấy giờ Sạ Đẩu nước Ai Lao sai bề tôi sang cốngphẩm vật địa phương và 4 con voi đực.

Vua sai Tháisư đem con gái nuôi gả cho Sạ Đẩu để kết hoà hảovới nước láng giềng.Tháng 9, Thái sư đốc suất đại quân đi đánh dẹpmiền giữa lộ Sơn Nam, đánh phá các huyện ở phủTrường Yên2479.

Khi đến cửa Chu Tước đóng quânthì Nghĩa quận công Đặng Huấn lại đem quân bản bộđến cửa dinh quân xin chịu tội.

Thái sư Trịnh Kiểmtha tội, cho giữ tước cũ, lại sai Huấn ra miền Hoài An,Sơn Minh2480 để mưu việc tiến đánh.[21b] Tháng 10, Thái sư Trịnh Kiểm sai Xá nhânty Hoa Dương hầu đốc thúc dân chúng đã đầu hàngở các phủ Trường Yên, Thiên Quan2481sửa đắp đêđiều, mở rộng đường xá, từ Phố Cát2482thẳng đếnBình Lương2483, thông đến Hoài An, Sơn Minh đểvận chuyển lương thực, đi lại thông suốt.

Từ đấy, lộSơnNam, từ sông Cái về phía tây, đất đai và nhân dâncác huyện đều thuộc về triều đình, quân thanh lừnglẫy, đánh đâu được đấy.Tháng 12, Tháisư đemquân về Thanh Hoa.Ất Sửu, [Chính Trị] nămthứ 8 [1565] , (Mạc ThuầnPhúc năm thứ 4; Minh Gia Tĩnh năm thứ 44).

Đặt chếkhoa chọn kẻ sĩ.

Cho bọn Lê Khiêm 4 người đỗ đệnhất giáp chế khoa xuất thân; bọn Lê Nghĩa Trạch 6người đỗ đệ nhị giáp đồng chế khoa xuất thân.[22a] Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Phạm QuangTiến đỗ tiến sĩ cập đệ, bọn Phạm Hoành Tài 3 ngườiđỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Lại Mẫn 12 người đỗ đồngtiến sĩ xuất thân.Tháng 4, thái sư đốc quân đánh ra miền giữa lộSơn Nam, Thế tử Trịnh Cối, Trịnh Tùng cùng đi theo.Quân đến phủ Trường Yên, đánh phá các huyện GiaViễn, Yên Mô, Yên Khang.Tháng 9, Thái sư mưu chia quân sai bọn Vũ SưThước, Lại Thế Khanh trấn giữ các cửa biển đểphòng sự bất ngờ.

Lại sai cháu gọi bằng cậu là VănUyên hầu giữ vững doanh trại, cùng trấn giữ cư dânvới bọn Sư Thước, tự mình đốc suất đại quân đánhdẹp các huyện ở Sơn Nam.

Quân đi tới đâu, đều lấyđược đấy.

Mạc Mậu Hợp thấy quan quân đánh gấpquá, hỏi mưu kế đánh lui.

Mạc Kính Điển trả lời: Quânhọ tinh nhuệ, khó [22b] tranh với họ, sợ địch khôngnổi.

Trịnh Kiểm thân đốc đại quân đến đây đánh dẹplô Sơn Nam, chưa dễ đã qua được sông.

Thanh Hoa làđất căn bản của họ, nay đã suy yếu, dẫu có để quânở lại chia giữ đất ấy, chẳng qua cũng chỉ là một haitướng mà thôi.

Thần xin sai vài viên đại tướng đemquân đi giao chiến với họ để kìm giữ thế quân của họ,rồi chia mấy vạn quân cho thần ngày đêm thẳng tiến.Tới nơi, sẽ tung kỳ binh ra để bắt tướng họ.

Đó làphép tất thắng, là kế bỏ chỗ chắc, đánh chổ hở, bấtngờ đánh vào chỗ giặc không phòng bị.

Đó là ướcnguyện của thần.

Mậu Hợp nghe theo.Tháng 11, Kính Điển tiến quân đánh Thanh Hoa,vượt biển, vào cửa Linh Trường2484, đánh phá cáchuyện Thuần Hựu2485, Hoằng Hoá, lấn cướp cư dân.Bọn Sư Thước sai người cáo cấp với Thái sư.

Thái sưbèn sai [23a] Lộc quận công đem quân về cứu ThanhHoa.

Về tới hành dinh, cũng bàn mưu với bọn SưThước, Thế Khanh hợp quân tiến đánh, giao chiếnvới quân Mạc ở Du Trường2486.

Quân Mạc phục sẵnở chỗ hiểm yếu, cho kỳ binh ra khiêu chiến, rồi giảcách thua chạy.

Bọn Sư Thước đem binh tượng đuổitheo, dấn sâu vào đất hiểm.

Kính Điển liền tung phụcbinh ra, bốn mặt cùng nổi dậy, đánh kẹp lại vây thànhmấy lớp.

Bọn Sư Thước, Thế Khanh tự liệu quân ítkhông địch nổi nhiều, liền đột phá lớp vòng vây, cốsức đánh thoát chạy vào rừng núi.

Lộc quận côngđánh một mình bị quân Mạc đâm chết trên lưng voi.Quan quân chết đến hàng nghìn.

Tướng Mạc địnhmưu tiến đánh, nhưng nghe tin Thái sư đã rút quânvề đến Thạch Thành, Kính Điển bèn đemquân về.Tháng 12, truy phong Lộc quận công làm Nghiêmquốc công, vì giữ trọn tiết với việc vua.[23b] Bính Dần, [Chính Trị] năm thứ 9 [1566] ,(Mạc Thuần Phúc năm thứ 5; Minh Gia Tĩnh năm thứ45).

Mùa xuân, tháng giêng, vua Minh băng, Thái tửCứ lên ngôi, tức là Văn Tông, đổi niên hiệu là LongKhánh.Họ Mạc đổi niên hiệu là Sùng Khang năm thứ 1,dời ra ở quán Bồ Đề.Ngày 25, họ Mạc sai bọn Lại bộ thượng thư kiêmĐông các đại học sĩ Kế Khê bá Giáp Hải và Đông cáchiệu thư Phạm Duy Quyết lên đầu địa giới Lạng Sơnđón tiếp sứ thần Lê Quang Bí về nước.

Quang Bíphụng mệnh đi sứ năm Gia Tĩnh thứ 27, bị nhà Minhgiữ lại 18 năm, đến nay trở về.[24a] Đinh Mão, [Chính Trị] năm thứ 10 [1567] .(Mạc Sùng Khang năm thứ 2; Minh Long Khánh nămthứ 1).

Bấy giờ, Thái sư đang ốm, ngồi kiệu đi đánhdẹp vùng tây nam, nhiều lần thắng trận, quân sĩ càngthêm tinh nhuệ.

Quân Mạc thường đánh không được,mới thu quân không ra nữa.Lấy Lại bộ thượng thư kiêm Ngự sử đài đô ngự sửTrương Quốc Hoa làmThiếu phó Văn Khê Hầu.Mậu Thìn, [Chính Trị] năm thứ 11 [1568] , (MạcSùng Khang năm thứ 3, Minh Long Khánh năm thứ2).

Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Vũ HữuChính đỗ tiến sĩ cập đệ; bọn Đỗ An 4 người đỗ tiến sĩxuất thân; bọn Giáp Phong 12 người đỗ đồng tiến sĩxuất thân.Bấy giờ bọn Thanh hình hiến sát sứ Hoàng Chấnvà Hiến sát phó sứ Nguyễn Hà ở Quảng Nam [24b]dâng biểu tạ ơn nói: "Kính vâng thánh dụ ban khenvì đã dốc lòng trung thành, vỗ yên biên giới.

Nay bọnthần thiết nghĩ mình là thư sinh, dựa vào uy đức củatriều đình mới có thể làm nên việc, mà được ban ânhuệ e không xứng đáng, dám xin trình bày rườm rà lêntrên".Tháng 3, viên thổ quan Quảng Nam là Trấn quậncông2487 chết.

Thái sư Trịnh Kiểm lấy người NghệAn là Nguyên quận công Nguyễn Bá Quýnh2488làmtổng dinh, giữ đất ấy.Mùa hạ, tháng 4, Thái sư đương ốm, cố gượng ratrận, đánh phá các huyện Yên Mô, Yên Khang,Phụng Hoá, Gia Viễn, hạ lệnh thu thóc lúa rồi về.Kỷ Tỵ, [Chính Trị] năm thứ 12 [1569] , (Mạc SùngKhang năm thứ 4; Minh Long Khánh năm thứ 3).Tháng 2, vua gia phong Thái sư Lương quốc côngTrịnh Kiểm làm Thượng tướng Thái quốc công, tônlàmthượng phụ2489.[25a] Mùa hạ, tháng 4, em vua là Lê Duy Hànngầm có chí khác, lẻn vào trong cung lấy trộm ấnbáu, bị bắt, lại được tha.

Sau Hàn lại phạm pháp giếtngười, sai giao xuống nghị tội.

Vua nói với Thượngtướng rằng: "Kẻ ít tuổi này may nhờ thượng phụ vàcác quan văn võ cùng tôn làm quân trưởng, vẫnmuốn hữu ái từ người ruột thịt đến nhà, đến nước,cho đến cả thiên hạ, cùng hưởng an toàn.

Nay DuyHàn với ta, cùng sinh một bọc, cha mẹ đều mất, dạybảo không nghe, vẫn thường vụng trộm làm trò nhơbẩn, nào ngờ bẩmtính ngoan ngu, lại còn phạmpháp,vô cớ giết người, đáng phải giam lại".

Đến ngày 25tháng 7, bọn Thiếu phó Văn Khê hầu Lương QuốcHoa vâng thánh chỉ, bẩm xin ý kiến của Thượngtướng, dựa theo luật pháp xử tội, thích vào mặt 6 chữ,phế làmthứ nhân, giao cho Hình bộ tuân hành.[25b] Mùa thu, tháng 9, trấn thủ Thuận Hoá làĐoan quận công Nguyễn Hoàng vào chầu, lạy chàoở hành tại; lại đến phủ thượng tướng2490lạy mừng,giãi bày tình cảm anh em2491, rất thương yêu quýmến nhau.

Bấy giờ có viên phó tướng trung cơ là BútXuyên hầu thấy thượng tướng bị ốm, ngầmchứa mưugian, việc bị phát giác, bỏ trốn, nhưng bị đuổi theobắt về.

Thượng tướng định tha tội, Hoàng cố can, mớigiết.Trước kia, Chiêu Huân Tĩnh công Nguyễn Kimbiết Thượng tướng tài lược hơn người, yêu quý nhưcon, đem con gái thứ là Ngọc Bảo gả cho.

Ngọc Bảolà chị ruột của Hoàng.

Đến khi Kim chết, vua trao choThượng tướng trông coi việc nước, nên sai Hoànglàm trấn thủ Thuận Hoá, thu nộp tô thuế để chi dùngvào việc nước.

Đến đây vào chầu.

Ngọc Bảo sinh conlà Trịnh Tùng, tài đức hơn người, anh hùng nhất đời,có thể nối được chí cha, giúp nên nghiệp đế.

Côngtrung hưng của triều Lê [26a] thực dựng nền từ đấy.Mùa đông, tháng 10, ngày Giáp Tý, ban đêmđộng đất, núi lở, cây cỏ chết khô.

Thượng tướng tựbiết mình bệnh nặng, liền dâng biểu xin thôi giữ binhquyền, lời lẽ rất khẩn thiết.

Vua nói: "Trẫm hãy tạmtheo lời xin.

Đặc cách sai con trưởng của Thượngtướng là Tuấn Đức hầu Trịnh Cối đốc lĩnh các dinhquân thuỷ bộ, con thứ là Phú Lương hầu TrịnhTùng cùng bọn tướng tá đều phải theo mà đánh giặcđể yên thiên hạ, cho thoả lòng mong đợi của trẫm".Tháng 11, có sao băng dài 5 trượng sa xuống đất,tiếng kêu như sét đánh.Họ Mạc lấy Bắc quân đô đốc phủ tả đô đốc thựphủ sự Lâm quận công làm Binh bộ thượng thưchưởng bộ sự.[26b] Canh Ngọ, [Chính Trị] năm thứ 13 [1570] ,(Mạc Sùng Khang năm thứ 5; Minh Long Khánh nămthứ 4).

Tháng giêng, Thượng tướng dâng biểu tâuvua cho Nguyễn Hoàng đi các xứ Thuận Hoá vàQuảng Nam, thống suất binh tượng, thuyền bè, vàtrấn phủ dân địa phương để cõi phiên trấn được vữngmạnh.

Thượng tướng khuyên răn Hoàng rằng: "Nhànước trao cho khanh chức nhiệm nặng nề này, khanhnên trước sau một tiết, dốc hết tâm sức như xưa đểphò tá nhà vua".

Hoàng cảmtạ vâng mệnh đến trấn.Gọi Tổng binh Quảng Nam là Nguyên quận côngNguyễn Bá Quýnh về.Tháng 2, ngày 18, Thượng tướng Thái quốc côngTrịnh Kiểm ốm nặng, ngày hôm ấy mất.

Truy tôn làMinh Khang Thái Vương, thuỵ là Trung Huân.

Cóchiếu cho con trưởng là Tuấn Đức hầu Trịnh Cối thaylĩnh binh quyền, cầm quân đánh giặc.

Bấy giờ Cốibuông thả mình trong tửu sắc, ngày càng rông rỡkiêu ngạo, không [27a] thương gì đến quân lính.

Dođó, các tướng hiệu đều có ý lìa bỏ, kẻ giúp đỡ ngàymột ít đi, lòng người thay đổi, ai cũng nghĩ đếnchuyện sinh biến, mầmhoạ đã thành.Tháng 4, ngày mồng 2, Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ,Văn Phong hầu Trịnh Vĩnh Thiệu2492, Vệ Dương hầuTrịnh Bách cùng bọn Lương quận công, Phổ quậncông và Lai quận công Phan Công Tích2493 đangđêmđemcon emvà binh lính tới chỗ Phúc Lương hầuTrịnh Tùng bàn định kế sách, ép Tùng phải hànhđộng.

Tùng bất đắc dĩ phải cùng với bọn Cập Đệ,Vĩnh Thiệu thu thập binh tướng, đang đêm chạy vềhành tại Yên Trường.Hôm sau, đến dinh Kim Thành, ép Nghĩa quậncông Đặng Huấn cùng đi đến cửa khuyết vào bái yếtvua.

Bọn Tùng khóc nói rằng:"Anh thần là Cối say đắm tửu sắc, mất lòng mọingười, sớm muộn thế nào cũng sinh loạn, lại đêmngày mưu đoạt binh tượng và ấn báu của thần, nênbọn thần [27b] phải nửa đêm trốn vào cửa khuyết,đau xót báo tin, xin thánh thượng thương tình thunạp!"

Vua nói: "Khi thượng phụ còn sống không đếnnỗi thế, làmthế nào bây giờ?"

Phúc Lương hầu cùng bọn Cập Đệ, Vĩnh Thiệu,Bách mật tâu vua dời hành tại vào trong cửa ải VạnLai, chia quân chiếm giữ cửa luỹ để phòng bị quânbên ngoài.Hôm sau, Trịnh Cối tự mình đốc suất bọn Phúcquận công Lại Thế Mỹ2494, An quận công Lại ThếKhanh, Lâm quận công Nguyễn Sư Doãn, Thạchquận công Vương Trân, Vị quận công Lê Khắc Thận,Dương quận công Nguyễn Hữu Liêu2495, Hùng Tràhầu Phạm Văn Khoái2496, Hoành quận công (khôngrõ tên), và hơn 1 vạn quân, đuổi đến ngoài cửa quan,đóng dinh ở đấy.

Cối đóng quân vài ngày, các tướngở trong cửa ải cũng đóng cửa giữ không ra.

Hai bênsai người đưa thư qua lại, bên này nói xấu bên kia, lờilẽ rất ngạo mạn.Ngày mồng 7, vua sai sứ ra chiêu dụ các tướng ởngoài cửa quan, bảo họ giảng hoà. [28a] Bọn Lại ThếKhanh nói: "Không ngờ ngày nay bọn chúng tathành ra ở dưới người khác", rồi không chịu hoà, nóilà đemquân đánh vào cửa khuyết, rồi bày chiến trận.Lại Thế Mỹ dùng giáo trỏ vào cửa quan: "Bao giờbắt được người ở trong cửa quan thì việc mới hoàđược".Vua biết ý không hoà giải được, bèn sai các tướngđốc quân chống lại, suốt ngày đêmkhông nghỉ.Cối thấy đánh mãi không được, trong lòng ngầnngại, tự lui quân về Biện Dinh, hội các tướng tá dướiquyền và nói: "Trong cửa quan có quân2497, ngoàicõi có giặc2498, ta ở quãng giữa, nếu có tai biến khẩncấp thì khó mà chống đỡ được".

Bèn hạ lệnh chiaquân chiếm giữ những nơi xung yếu, Vũ Sư Thước thìgiữ cửa biển Linh Trường và Hội Triều2499, Lại ThếKhanh giữ cửa biển Chi Long2500 và Thần Phù,Nguyễn Sư Doãn giữ cửa biển Du Xuyên2501 vàNgọc Giáp2502 đề phòng quân Mạc vào đánh.

BọnLại Thế Mỹ, Lê Khắc Thân, [28b] Nguyễn Hữu Liêu,Phạm Văn Khoái chỉnh đốn binh tượng, thuyền bè,khí giới, ngày đêm đóng đồn dọc bờ sông đề phòngcác tướng trong cửa quan xông ra đánh.

Lại saiNguyên quận công Nguyễn Bá Quýnh trấn thủ NghệAn để vỗ yên dân miền ấy.Tháng 8, người châu Bố Chính là Lập quận công(không rõ tên)2503thấy Thái vương mất và Tuấn Đứchầu Trịnh Cối anh em bất hoà, Thanh Hoa rối loạn,mới dẫn con em đầu hàng họ Mạc.

Họ Mạc ban tướcTiên quận công, sai đemquân đi trước dẫn đường.Ngày 16, họ Mạc sai Kính Điển đốc suất các thânvương và tướng tá, đem hơn 10 vạn quân, 700 chiếcthuyền chiến, đánh cướp Thanh Hoa.

Khi đến cõi,liền chia quân sai Đôn Nhượng2504 cùng với tướngBắc đạo là Gia quận công Mạc Đình Khoa và phótướng là Mậu quận công (không rõ tên) đemquân giữ[29a] cửa biển Thần Phù.

Sau khi đã tiến vào, chia saitướng bản đạo là Hoằng quận công (không rõ tên)làm đội thứ nhất đi tiên phong, tướng Nam đạo làThạch quận công Nguyễn Quyện làm đội thứ 2,tướng Tây đạo là Ngạn quận công Mạc Ngọc Liễnlàm đội thứ 3, tướng Đông đạo là Hoa quận công vàKỳ quận công (đều không rõ tên) làm đội thứ 4, KínhĐiển từ đốc đại quân trung dinh làm đội thứ 5, cácthân vương tông thất họ Mạc thống đốc quân của vệTriều Đông và các nội vệ làm đội thứ 6, ngay hôm ấy,cùng tiến vào các cửa biển Linh Trường, Chi Long,Hội Triều, hội quân ở Bút Cương2505.

Đến Hà Trung,đóng dinh ven sông.

Hai bên bờ khói lửa mù mịt chekhuất đến 10 dặm.Trịnh Cối tự liệu không chống nổi, thế quân ngàycàng cô lập, liền đem bọn Lại Thế Mỹ, Vũ Sư Doãn,Trương Quốc Hoa và vợ con đón hàng họ Mạc.

KinhĐiển tiếp nhận, phong cho Cối [29b] tước TrungLương hầu, lấy Lại Thế Mỹ làm Khánh quận công,Nguyễn Sư Doãn làm Lý quận công, Vương Trân làmSơn quận công, sai các tướng này dẫn quân bản bộtiến trước.

Duy có Vũ Sư Thước2506 định bỏ doanhtrại vào cửa quan Yên Trường theo vua, nhưng quânlính muốn hàng họ Mạc, không chịu theo.

Sư Thướcbất đắc dĩ phải về theo họ Mạc với mọi người, họMạc ban tước là Thuỷ quận công.

Lại Thế Mỹ bỏdinhđem quân trốn vào Vĩnh Ninh2507 quan huyệnCẩmThuỷ, vào cửa quan Yên Trường.

Bấy giờ HoàngĐình Ái đóng quân ở sông KimBôi, đemquân bản bộdời đến giữ sách Đa Nẫm, rồi dẫn Lê Khắc Thận,Nguyễn Hữu Liên và Hùng Trà hầu cùng đem quânvào cửa quan Yên Trường hội quân.

Hoành quậncông tự đem quân bản bộ về Nghệ An cùng vớiNguyễn Bá Quýnh chia giữ đất ấy.Ngày 20, vua sắc phong Trịnh Tùng làm trưởngquận công, tiết chế [30a] các dinh thuỷ bộ, cầm quânđánh giặc.

Hôm ấy, Tiết chế Trịnh Tùng hội cáctướng, mở tiệc uý lạo quân sĩ.

Võ tướng Vinh quậncông Hoàng Đình Ái, Tấn quận công Trịnh Mô2508,Lương quận công (chưa rõ tên), Đoan Vũ hầu Lê CậpĐệ, Vệ Dương hầu Trịnh Bách, Văn Phong hầu TrịnhVĩnh Thiệu, Nghĩa quận công Đặng Huấn, Lai quậncông Phan Công Tích, Vị quận công Lê Khắc Thận,Dương quận công Nguyễn Hữu Liêu, Hùng Trà hầuPhạm Văn Khoái, Tây Hưng hầu Hà Thọ Lộc cùng 30viên tướng hiệu, văn thần là bọn Lại bộ thượng thưTừ quận công Nguyễn Đình2509 12 viên, đều chỉ trờimà thề, đồng lòng chung sức, ngày đêm bàn kế đánhgiặc, chia quân chiếm giữ cửa luỹ các xứ, đào hào đắpluỹ, đặt phục binh giữ nơi hiểm yếu để phòng quânMạc.Ngày 25, họ Mạc ra quân lớn, các đạo cùng tiến,dọc sông mã từ Ưng Quan2510trở [30b] xuống, dọcsông Lam từ Bổng Luật2511trở xuống khói lửa mùtrời, cờ xí rợp đất.

Nhân dân Thanh Hoa dắt già cõngtrẻ, chạy nhớn nhác ngoài đường, không biết nươngtựa vào đâu, tiếng kêu khóc vang trời, bao nhiêu tiềncủa, đàn bà con gái đều bị quân Mạc lấy cả.Bấy giờ, họ Mạc cậy có tướng nhiều quân mạnhđịnh thôn tính cả đất Ái Hoan2512, đánh vào ngoàiluỹ Yên Trường ngày đêm không ngớt.

Quan quânthế yếu, chỉ đắp luỹ cao, đào hào sâu, giữ chỗ hiểmđể chờ thời.Tháng 6, bọn Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ dùng mẹosai quân lính ban đêm dựng luỹ tầng ngoài kéo dàiđến hơn 10 dặm, lấy nhiều vách nhà2513 để che chắn,dùng bùn trát bên ngoài, trên thả chông tre, chỉ mộtđêm mà thành giả làm xong.

Hôm sau, Mạc Kính Điểntrông thấy, cho là thành thật, sợ lắm, không dám đếngần, bàn với các tướng rằng: "Không [31a] ngờ ngàynay quân Lê vẫn còn kỷ luật, pháp lệnh nghiêm minhnhư vậy.

Chỉ một đêm mà đắp thành luỹ đâu ra đấy!Hẳn là số quân lính liều chết còn nhiều, nên mới dốcsức đắp xong chóng thế, khiến lòng ta không yên.Không dồn hết công sức, thì chưa dễ dẹp được.

Nếuta không đánh gấp diệt trừ đi, thì tất sẽ trở thành mốilo sau này".

Bèn tự ình đốc suất tướng sĩ, ngày đêmđánh gấp, hẹn phải lấy được mới thôi.

Do vậy, bên tảsông từ Da Châu, Tàm Châu, bên hữu sông, từ đầunguồn hai huyện Lôi Dương, Nông Cống đều là chiếntrường, hầu như mất hết vào tay giặc.

Bấy giờ nhândân các huyện ở Thanh Hoa tan tác tháo chạy, ruộngđồng bỏ không cày cấy, nhiều người bị chết đói.Tháng 9, sai Hà Khê hầu đemquân ra giữ luỹ Ai ởhuyện Cẩm Thuỷ, nhân dịp này, y làm phản đầu hànghọ Mạc.

Vua lấy Tây Hưng hầu Hà Thọ Lộc thay giữđất ấy.[31b] Tháng 10, tướng Mạc đem quân giao chiếnvới quan quân, chống nhau ở sông Bảo Lạc, LongSùng2514.

Các tướng hay dùng kỳ binh, ban ngày thìcố thủ, ban đêm thì đánh cướp doanh trại, quấy rốiquân địch.

Từ đấy, quân Mạc phấp phỏng kinh sợ,lính thủ ngự bị đâm chém nhiều.

Mỗi khi chém cắtđược tai giặc thì được thưởng bạc, nên quân línhnhiều kẻ tự nguyện xông ra, liều sức đánh quân Mạcvề ban đêm.

Quân Mạc tuy nhiều, nhưng có nhiềungười bỏ trốn.

Mạc Kính Điển thấy đánh mãi khôngđược, liền lui giữ dinh Hà Trung, hạ lệnh cấm khôngđược mang muối lên bán ở đầu nguồn mà liên lạc vớiquan quân.

Sau có người gánh trộm muối vào luỹ, bịbắt chémđể thị chúng.Tháng ấy, Vũ Sư Thước mật sai người ngầm vàotrong luỹ dùng thư đầu hàng, xin mang tội về chầu.Vua nhận được thư của Sư Thước, liền hội các tướngbàn đem đại quân tiến đánh để lấy lại [32a]2515 đấtnước, chia quân thành ba đạo cả tiến.

Sai bọn Anquận công Lại Thế Khanh, Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ,Văn Phong hầu Trịnh Vĩnh Thiệu, Tấn quận côngTrịnh Mô đem quân ra phía tả, từ huyện Yên Địnhqua huyện Vĩnh Phúc, đánh lấy huyện Tống Sơn.Gia phong Trường quận công Trịnh Tùng làm tảtướng, tiết chế tướng sĩ các dinh quân thuỷ bộ các xứ.Vua tự làm đô tướng, thống đốc đại quân ra đườnggiữa, từ huyện Thuỵ Nguyên, qua huyện Yên Địnhthẳng đến đóng quân ở huyện Đông Sơn.

Bọn Vinhquận công Hoàng Đình Ái, Nghĩa quận công ĐặngHuấn, Lại quận công Phan Công Tích, Vệ dương hầuTrịnh Bách đem quân ra đường phía hữu, qua cáchuyện Lôi Dương và Nông Cống, đánh lấy miềnQuảng Xương.

Vua đến đóng dinh ở huyện ĐôngSơn, Vũ Sư Thước đem 500 quân bản bộ, nửa đêm,hồi canh ba bỏ dinh đi, sáng hôm sau đến ngự dinh ởĐông Sơn [32b] lạy xin chịu tội.

Vua dùng lời an ủi,cho giữ chức cũ, vỗ về các tướng sĩ, ba quân đều cảmừng.

Sư Thước lại đến dinh tả tướng, khóc kể lạitình nghĩa xưa, các quân đều rất vui vẻ.

Từ đấy, quanThanh lừng lẫy, quân Mạc hễ đánh là thua, khôngdámtiến đánh nữa, lui về giữ dinh sông Bút Cương.Ngày 20, vua sai người làm cầu phao ở phía hạlưu sông An Liệt2516, qua Kim Bôi.

Vua cùng tảtướng đem đại binh qua sông, đến xã Kim Tử2517, đitắt qua huyện Thuần Hựu2518 để tiến đánh các dinhquân Mạc.

Sai Vũ Sư Thước chiêu tập quân cũ củahuyện ấy, được hơn 1000 người, cho làm tiên phongkhiêu chiến quân Mạc ở bến sông Lôi Tân2519.

BọnLại Thế Khanh và Lê Cập Đệ đánh Tống Sơn và NgaSơn, lấy được, đi đến đâu quân Mạc tan chạy đến đó,nhân dân được trở về yên nghiệp.Tháng 12, bọn Mạc Kính Điển thấy2520[33a]đánh mãi không được, bàn rằng:"Tiến quân đánh giặc mạnh đã trải 9 tháng trời màchưa thành công.

Hơn nữa, bây giờ mùa đông rétmướt, sông nước vơi cạn, lại thêm mưa xuân sắp đến,chướng khí sẽ sinh, quân không đủ ăn, người nàocũng nhớ quê, còn ai đồng lòng gắng sức với ta nữa.Huống chi, quân ta lại dần dần trễ biếng, chi bằnghãy tạm rút quân về, lần sau sẽ đánh tới toàn thắng.Nếu cứ giữ mãi chỗ này, sợ không có ích gì, chỉ khiếnquân địch cười cho thôi".

Bèn hạ lệnh nhổ trại mà về.Bất ngờ Trịnh Cối và mẹ là Thái Vương phu nhâncùng vợ con và bọn Lại Thế Mỹ, Trương Quốc Hoa,đã trót đầu hàng họ Mạc, không dám trở về nữa, bènđem con em trai gái hơn 1000 người ra biển theo KínhĐiển về Kinh sư, đến lạy chào họ Mạc.

Thạch quận[33b] công2521 đemquân đến cửa khuyết rậpđầu xin chịu tội.

Nguyễn Sư Doãn đem con em vềchiếm giữ huyện Ngọc Sơn2522, cậy chỗ núi caosông sâu, không chịu quy thuận.

Vua sai Lê Cập Đệcùng các tướng đem quân tinh nhuệ đi đường tắt đếnhuyện Ngọc Sơn đánh úp.

Sư Doãn đã biết trước,đang đêmxuống thuyền trốn đi đầu hàng họ Mạc.Nămấy phủ Hà Trung được mùa to, nhà nào cũngthừa thóc.Tân Mùi, [Chính Trị] năm thứ 14 [1571] , (MạcSùng Khang năm thứ 6; Minh Long Khánh năm thứ5).

Mùa xuân, tháng 2, vua xét công đánh giặc vàphong quan tước.Gia phong Tả tướng Trường quận công TrịnhTùng làmthái uý Trường quốc công; Đoan Vũ hầu LêCập Đệ vì dũng cảm, quyết đoán, và có nhiều kế sáchđược thăng làm thái phó; bọn Vệ Dương hầu TrịnhBách, Văn Phong hầu Trịnh Vĩnh Thiệu, Lương quậncông (không rõ tên), Tấn quận công Trịnh Mô, Anquận công Lại Thế [34a] Khanh, Nghĩa quận côngĐặng Huấn, đều được thăng làm thiếu phó, ngôi thứở hàng dưới.

Lại phong em ruột của tả tướng là TrịnhĐỗ làm thiếu bảo Phúc Diễn hầu; Trịnh Đồng làmVĩnh Thọ hầu, Trịnh Ninh làm Quảng Diên hầu, đềusai đemquân đánh giặc để mưu khôi phục.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Nguyễn Miễn,Nguyễn Cung đỗ tiến sĩ cập đệ; bọn Nguyễn Hoàng2 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Hoa Hữu Mô 12người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Ra lệnh cho những người xiêu tán trong cơn binhlửa ở các huyện, xã xứ Thanh Hoa trở về quê quányên ổn làmăn.Tháng 7, họ Mạc sai Kính Điển đốc suất quânlính vào cướp đánh các huyện ở Nghệ An.

Bấy giờ,dân Nghệ An sợ uy giặc đã lâu, địa thế lại xa cách,quan quân không thể cứu giúp được, phần nhiều đầuhàng họ Mạc.

Vì thế, từ sông Cả2523 vào Nam đều làđất của giặc.

Viên thổ tướng Nguyên quận côngNguyễn [34b] Bá Quýnh nghe tin giặc đến giật mìnhkinh hãi, chưa thấy bóng đã bỏ chạy.

Hoàng quậncông chống nhau với giặc Nguyễn Quyện, sức khôngđịch nổi, bỏ cả thuyền chạy vào Hoá Châu, bị giặcbắt sống.

Từ sông Cả về Bắc, lại thành đất của giặc.Từ đó, thế giặc lại mạnh, đi đến đâu, dân đều bỏ chạy.Năm ấy, người huyện Khang Lộc, Thuận Hoá làMỹ quận công2524 đemquân bản bộ mưu đánh Đoanquận công Nguyễn Hoàng, thôn tính quân lính củaHoàng rồi về hàng họ Mạc.

Hoàng biết được, đemquân đánh giết chết.

Đất Thuận Hoá tạmyên.

Sau cácthổ tướng ở Quảng Nam đánh giết, thôn tính lẫnnhau, Hoàng đều đánh dẹp được cả, giao cho tỳtướng là Dũng quận công2525 ở lại giữ đất và thunhặt quân lính còn sót lại.Tháng 9, vua bàn với tả tướng Trịnh Tùng chiaquân cho Tấn quận công Trịnh Mô là Lai quận [35a]công Phan Công Tích đi cứu Nghệ An.

Quân Mạc rútvề, Nghệ An lại yên.Tháng 10, vua sai Thái phó Đoan Vũ hầu Lê CậpĐệ đem quân vào đánh dẹp miền Thiên Quan, đềudẹp yên.Bấy giờ, chúa nước Ai Lao là Sạ Đẩu dâng 4 convoi đực và vật báu để cầu hôn.

Vua muốn hoà hảo vớinước láng giềng, bèn đem con gái riêng của vợ mình,phong làmNgọc Hoa công chúa gả cho.Nămấy đất Thanh Hoa mất mùa, dân đói to, nhiềungười xiêu giạt.Bấy giờ, người sách Thái Lai, huyện ThuỵNguyên là Lê Cảnh Thuần tự xưng là Si Nhân2526hầu.NhâmThân, [Hồng Phúc] năm thứ 1 [1572] , (MạcSùng Khang năm thứ 7; Minh Long Khánh năm thứ6).

Mùa xuân, tháng gêng, vua tế trời đất ở đàn NamGiao.

Khi làm lễ, vua bưng lư hương khấn trời xong,bỗng lư hương rơi xuống đất. [35b] Vua biết là điềmchẳng lành, bèn xuống chiếu đổi niên hiệu thànhHồng Phúc2527 nămthứ 1.Tháng 3, Lê Cập Đệ ngầm có chí khác, mưu giếtTả tướng để đoạt binh quyền, từng rủ Tả tướng đithuyền ra giữa sông để giết.

Tả tướng biết được, mưuấy không thành.

Từ đấy, hai nhà thù oán nhau, bênngoài thì giả vờ hiệp sức để lo đánh giặc, nhưng bêntrong thì đều ngờ nhau, đề phòng ámhại nhau.Mùa thu, tháng 7, họ Mạc sai Kính Điển đốc suấtquân lính xâm lấn các xứ Thanh Hoa, Nghệ An.

Vuabàn với các tướng, ra lệnh cho quân dân dọc sôngcủa các huyện2528 di chuyển của cải, súc vật tránhvào rừng núi để phòng quân giặc.Tháng 8, quân Mạc quả nhiên kéo đến bắt ngườicướp của, nhưng dân chúng các huyện ven sông đãdi tản đi cả, chỉ còn lại một vùng đất bỏ không.Bấy giờ, viên tướng vong mệnh2529 ở Bố Chínhlà Tiên quận công [36a] dẫn đường cho tướng HảiDương là Lập quận công2530 đem hơn 60 binhthuyền đi đường biển vào cướp các xứ Thuận Hoá vàQuảng Nam.

Dân địa phương nhiều người đầu hàng.Từ đấy, thế giặc lại mạnh.

Trấn thủ Nguyễn Hoàngdùng mưu dụ Lập đến, chém ở giữa sông, quân giặctan vỡ, vượt biển trở về, bỗng gặp gió bão, chết hết ởngoài khơi2531.

Tiên quận công trốn về châu BốChính, lại về với họ Mạc.

Đất Thuận Quảng lại đượcyên.

Hoàng vỗ trị mấy chục năm, chính lệnh khoanhoà, thưởng ban ân huệ, dùng phép công bằng, chấnchỉnh, khuyên răn tướng sĩ bản bộ.

Cấm chỉ, trừ bỏbọn hung ác, dân hai trấn đều cảm mến nhân đức,thay đổi phong tục, chợ búa không nói thách, dânchúng không làm giặc, cổng ngoài không phải đóng,thuyền buôn nước ngoài đều tới buôn bán trao đổiphải giá, quân lệnh nghiêm cẩn, người người gắngsức.

Do vậy, [36b] họ Mạc không dám dòm ngó,trong cõi được an cư lạc nghiệp.Thái phó Vi quận công Lê Khắc Thận làm phản,vượt luỹ về hàng họ Mạc.

Tả tướng Trịnh Tùng bắtcác con của Tuân, Khoái, Thầmđều giết cả.Tháng 9, vua sai bọn An quận công Lại ThếKhanh, Tấn quận công Trịnh Mô, Lai quận côngPhan Công Tích đem quân đi Nghệ An.

Đến nơi thìquân Mạc rút lui, Nghệ An lại yên.Năm ấy, các huyện ở Nghệ An, đồng ruộng bỏhoang, không thu được hạt thóc nào, dân đói to, lại bịbệnh dịch, chết đến quá nửa, nhiều người xiêu giạt, kẻthì lần vào Nam, người thì giạt ra Bắc, trong hạt rấttiêu điều.Mùa đông, tháng 11, vua sai Lai quận công PhanCông Tích đi kinh lược xứ Thuận Hoá, uý lạo [37a]các tướng sĩ.

Khi đến xứ đó, rất chú ý đến NguyễnHoàng.

Hoàng cũng đem quân đến hội, đặt tiệc thếtđãi, giãi bày tình xưa nghĩa cũ rất là vui vẻ.

Khi CôngTích về, Hoàng thân hành đi tiễn.Ngày 21, Lê Cập Đệ từng có chí khác, định mưuhại Tả tướng Trịnh Tùng.

Tả tướng giả vờ không biết,gửi biếu nhiều vàng.

Khi Cập Đệ tới tạ ơn, Tùng saiđao phủ phục ở dưới trướng bắt giết đi rồisaingười nói phao lên rằng Cập Đệ mưu làm phản,vua sai ta giết chết, tướng phản thì phải giết cả họ.Thế là quân lính đều khiếp sợ, không ai dám hànhđộng2532.Bấy giờ, Cảnh Hấp và Đình Ngạn nói với vuarằng: "Tả tướng cầm quân, quyền thế rất lớn, bệ hạkhó lòng cùng tồn tại với ông ta được".

Vua nghe nóivậy, hoang mang nghi hoặc, đương đêm, bỏ chạy rangoài, đem theo bốn hoàng tử cùng chạy đến thànhNghệ An và ở lại đó.

Tả [37b] tướng bàn với cáctướng rằng: Nay vua nghe lời gièm của kẻ tiểu nhân,phút chốc khinh suất đemngôi báu xuôi giạt ra ngoài.Thiên hạ không thể một ngày không có vua, bọn tavà quân lính sẽ lập công danh với ai được?

Chi bằngtrước hết hãy tìm hoàng tử lập lên để yên lòng người,rồisau sẽ đemquân đi đón vua cũng chưa muộn.

Bấygiờ hoàng tử thứ năm là Đàm ở xã Quảng Thi, huyệnThuỵ Nguyên, bèn sai người đi đón về tôn lập làmvua, đó là Thế Tông2533.Đ ạ i Vi ệ t S ử K ý B ả n K ỷ T ụ c B i ê nQuyển XVII[1a]K ỷ N h à LêPhụ: Họ Mạc (Mậu Hợp 20 năm)Thế Tông Nghị Hoàng ĐếTên húy là Duy Đàm, con thứ nămcủa Anh Tông,ở ngôi 27 năm, thọ 33 tuổi.Vua tuổi còn thơ ấu, tin dùng huân thần, nên dẹpyên được kẻ tiếm nghịch, khôi phục được cơ nghiệpcũ, làm nên thái bình.

Công trung hưng còn gì lớnhơn thế nữa!Vua sinh ngày tháng 11 năm Chính Trị thứ 10[1567], được nuôi dưỡng ở xã Quảng Thi, huyện ThụyNguyên.

Khi Anh Tông chạy ra ngoài, vua còn thơấu nên không đi theo, được Tả tướng Trịnh Tùng đónvề lập làm vua.

Lấy ngày sinh làm Dương Nguyênthánh tiết.Quý Dậu, [Gia Thái] năm thứ 1 [1573], (Mạc SùngKhang năm thứ 8; Minh Vạn Lịch năm thứ 1).

Mùaxuân, tháng giêng, ngày mồng một, Tả tướng TrịnhTùng và các quan văn võ cùng tôn hoàng tử lên ngôihoàng đế, đổi niên hiệu, đại xá, [1b] ban dụ đại cáo,đại lược nói: Ta nghe thượng đế mở rộng công nuôidưỡng muôn loài, tất ngay dịp xuân mà ban ân đức,vương giả giữ gìn buổi đầu tức vị, phải ra mệnh lệnhdụ bảo thần dân.

Trên dưới hợp nhau, đồng lòng mộtchí.

Nước nhà ta, nhân thời cơ mà mở vận, gây dựngnước bằng lòng nhân.Một tổ khai sáng đầu tiên, các thánh kế nối saumãi, truyền nhau chính thống đã hơn một trăm năm.Vừa rồi, gặp cơn vận ách, giềng mối rối tung.

Maynhờ lòng người còn theo, mệnh trời còn đó.

Thánhphụ hoàng thương ta là dòng dõi nhà vua, nối cơ đồcủa tông tổ, khôi phục nghiệp lớn, trải hơn mười támnăm.

Ngày 26 tháng 2, bị kẻ gian là bọn Cảnh Hấp,Đình Ngạn gièmpha, ly gián, đến nỗi xa giá phiêu giạtra ngoài, thần dân trong nước không chỗ nương tựa.Ta là con thứ năm của hoàng phụ, đương tuổi thơnon nớt, nối nghiệp lớn khó khăn, [2a] chỉ sợ khôngcáng đáng nổi.

Nhưng trên vâng mệnh trời yêu mến,dưới theo lòng người suy tôn, từ chối không được,nên vào ngày mồng một tháng giêng năm nay, ta đãlên ngôi, đặt niên hiệu là Gia Thái năm thứ 12534,thực là nhờ được đại thần Tả tướng thái uý Trườngquận công Trịnh Tùng và các quan văn võ đồng lònggiúp sức để dẹp yên xã tắc.

Vậy ban chiếu mệnh 6điều để các nơi gần xa được biết:1.

Người dân nào bị nạn binh lửa không còn tàisản gì đều được tha tạp dịch.2.

Dân nghèo xiêu giạt cho về quê cũ, và được thathuế khoá, sai dịch.3.

Những người theo trộm cướp và những kẻ trốntù, trốn tội nếu đến thú tội ở cửa quan thì được ân xá,tha tội.4.

Các nha môn trong ngoài nếu có người tù bịgiamnào tội nhẹ thì thả cho ra.5.

Các quan văn võ người nào có công thì chothăng tước một bậc2535.6.

Con cháu các quan viên, người nào bị oankhuất, kìm hãm, thì cho làm bản tâu lên, [2b] sẽ tùytheo tài năng mà bổ dụng.Các nha môn trong ngoài hãy kính theo đó mà thihành.Bấy giờ, Hồng Phúc Hoàng Đế2536 xiêu giạt ởNghệ An, các hoàng tử Bách, Lựu, Ngạnh, Tùng đềutheo đi.

Tả tướng Trịnh Tùng sai bọn Nguyễn HữuLiêu tiến quân đến thành.

Vua tránh ra ruộng mía.Bọn Hữu Liêu quỳ lạy ở ruộng nói: "Xin bệ hạ mautrở về cung để yên lòng mong đợi của thần dân trongnước, bọn thần không có chí gì khác cả".

Bèn đem 4con voi đực đón vua trở về, sai bọn Bảng quận côngTống Đức Vi2537theo hầu, ngày đêm cùng đi.

Ngày22, về tới huyện Lôi Dương.

Hôm ấy vua băng.

Bấygiờ Tả tướng Trịnh Tùng sai Tống Đức Vi ngầm bứchại vua rồi nói phao là vua tự thắt cổ.

Dâng tôn hiệulà Anh Tông Tuấn Hoàng Đế.Bản kỷ nói : Anh Tông khởi thân từ hàn vi, vì làcháu xa đời của họ Lê, [3a] là dòng dõi của nhà vua,nhờ được Tả tướng Trịnh Tùng và các quan tôn lậplàm vua thiên hạ, lo việc khôi phục gian nan.

Sau tindùng bọn tiểu nhân, nghe lời ly gián, khinh xuất đemngôi áu xiêu giạt ra ngoài, hại tới thân mình.

Lời kẻtiểu nhân làm hỏng nước nhà của người ta, thực làquá lắm!

Như thế há chẳng đáng răn sao!Vua đã lên ngôi, phong Tả tướng thái uý Trườngquốc công làm đô tướng, tiết chế các xứ thuỷ bộ chưdinh, kiêm tổng nội ngoại bình chương quân quốctrọng sự.

Mọi công việc nhà nước đều được tự xửquyết trước rồisau mới tâu.Lấy Thái phó Nhân quốc công Vũ Công Kỷ2538làm hữu tướng, bọn Vinh quận công Hoàng Đình Ái,Triều quận công Vũ Sư Thước, Dương quận côngNguyễn Hữu Liêu đều làm thái phó.

Trịnh Đỗ làm tháibảo Ngạn quận [3b] công, Hùng Trà hầu Hà Thọ Lộclà Lâmquận công.

Lạisaisứ mang sắc thư vào ThuậnHoá phong Đoan quận công Nguyễn Hoàng làm tháiphó, sai chứa thóc để sẵn dùng nơi biên ải.

Còn tiềnsai dư2539thì hàng năm phải nộp 400 cân bạc, 500tấmlụa.Tháng 7, quân Mạc đánh dinh Yên Trường.

Quanquân rút vào trong luỹ để tỏ là yếu.

Hôm sau, giặc lạiđắp thêm luỹ, định qua đò Đoạn Trạch.

Tiết chế TrịnhTùng tung binh thuyền chia đánh, phá tan, giặc liềntháo chạy về.Tháng 10, sai Hữu tướng thái phó Nhân quốccông Vũ Công Kỷ đem quân bản bộ về trấn giữ ĐạiĐồng2540 để vỗ yên dân địa phương.Bấy giờ Mạc Kính Điển đem Mạc Mậu Hợp trở vềthành Thăng Long, sai quân làm doanh trại ở ngoàicửa Namđể ở.[4a] Giáp Tuất, [Gia Thái] năm thứ 2 [1574] , (MạcSùng Khang năm thứ 9; Minh Vạn Lịch năm thứ 2).Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Vũ VănKhuê đỗ tiến sĩ cập đệ; bọn Mạc Đình Dự 10 ngườiđỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Vũ Duy Hàn 13 người đỗđồng tiến sĩ xuất thân.Tháng 6, họ Mạc sai tướng Nam đạo là NguyễnQuyện đem quân xâm lấn Nghệ An.

Từ sông Cả trởvề Bắc đều mất về họ Mạc.

Hoàng quận công đánhnhau với giặc nhiều lần không được, thấy quân línhnhiều kẻ bỏ trốn, bèn làm vòng sắt khoá chân quânlính vào thuyền.

Quân giặc đuổi đến, họ cũngkhông chịu đánh.

Hoành quận công bèn bỏthuyền lên chạy bộ.

Đến châu Bố Chính, bị tướngMạc là Nguyễn Quyện bắt sống đemvề Kinh Ấp2541rồi bị hại.Mùa thu, tháng 7, Tiết chế Trịnh Tùng sai Tháiphó Lai quốc công Phan Công Tích2542 và Tấn quận[4b] công Trịnh Mô đem quân cứu Nghệ An, chốngnhau với tướng Mạc Nguyễn Quyện đến vài tháng.Sau bọn Quyện đem quân về Kinh, Công Tích cũngthu quân về Thanh Hoa.Bấy giờ Tiết chế Trịnh Tùng nắm hết mọi quyềntrong ngoài.

Bọn Trịnh Vĩnh Thiệu, Trịnh Bách vàLương quận công ngầm mưu sát hại.

Việc tiết lộ, đềubị bắt hạ ngục để xử tội.

Bà phi của Thái Vương2543là Nguyễn Thị ra sức cứu gỡ mới được khỏi tội,nhưng bị tước quyền (Bà phi của Thái Vương tức làmẹ của Tiết chế Trịnh Tùng).Ngày 20, họ Mạc phong cho Mạc Kỳ, con trưởngcủa Ly Vương Mạc Lý Tốn làmHưng Lễ Vương.Ất Hợi, [Gia Thái] năm thứ 3 [1575] , (Mạc SùngKhang năm thứ 10; Minh Vạn Lịch năm thứ 3).

Thánggiêng, ngày mồng 6, họ Mạc sai Kính Điển đem quânxâm lược Thanh Hoa, bọn Nguyễn Quyện đem quânxâmlược Nghệ An.Bấy giờ, quân Mạc mạnh, tiến đến đâu, mọi ngườiđều không dám chống lại, trốn xa vào núi rừng đểtránh mũi nhọn của chúng.

Kính Điển tự [5a] đem đạibinh tiến đánh các sông ở Yên Định và ThuỵNguyên2544.

Lại chia quân cho bọn tướng Tây đạoMạc Ngọc Liễn tiến đánh các huyện Lôi Dương vàĐông Sơn2545.

Ngày hômấy, hai đạo quân đều tiến.Tháng 8, Tiết chế Trịnh Tùng sai thái phó Vinhquận công Hoành Đình Ái thống suất bọn Nghĩaquận công Đỗ Diễn, Thạch quận công2546, Hùngquận công Phan Văn Khoái đem quân đi cứu [cáchuyện] Lôi Dương, Nông Cống, Đông Sơn, đóngquân ở núi Tiên Mộc2547.

Tiết chế tự dẫn đại quânTrung dinh, sai bọn Thái phó Triều quận công Vũ SưThước và Dương quận công Nguyễn Hữu Liêu làmtiền đội đi tiên phong; Thái phó Vệ Dương hầu TrịnhBách, Vĩnh Thọ hầu Trịnh Đồng, Quảng Diên hầuTrịnh Ninh, làm Tả đội; Thái phó Văn Phong hầuTrịnh Vĩnh Thiệu, Thái phó Ngạn quận công TrịnhĐỗ, Lương quận công, Bảng quận công Tống Đức VịlàmHữu đội; bọn Lân quốc công Hà [5b] Thọ Lộc làmHậu đội, đều tiến đến Chiêu Sơn2548 đóng quân.Mạc Kính Điển đem đại binh đánh ở Đông Lý2549,huyện Yên Định.

Bọn Sư Thước và Hữu Liêu tung kỳbinh ra đuổi.Tháng ấy, sai bọn thái phó An quận công Lại ThếKhanh, Tấn quận công Trịnh Mô, Lai quận côngPhan Công Tích đem quân đến cứu Nghệ An, đánhnhau mãi với tướng Nam đạo của họ Mạc là NguyễnQuyện không được.

Quyện đem kỳ binh phục sẵn đểđợi, đánh thắng luôn, bắt được Công Tích đemvề.Bính Tý, [Gia Thái] năm thứ 4 [1576], (Mạc SùngKhang năm thứ 11; Minh Vạn Lịch năm thứ 4).

MạcKính Điển lại đem quân xâm lược Thanh Hoa, tiếnđánh sông Lam2550 ở huyện Thuỵ Nguyên.

Saitướng Tây đạo Mạc Ngọc Liễn đem quân tiếnđánh sông Đồng Cổ2551 ở huyện Yên Định.

Lại chiaquân sai tướng Nam đạo Nguyễn Quyện xâm lượcNghệ An, đánh nhau với Tấn quận công Trịnh Môđến hơn vài tháng.

Sau Trịnh Mô nhiều lần đánhkhông được, trốn [6a] về Thanh Hoa, đến huyệnNgọc Sơn.

Nguyễn Quyện nói: "Trịnh Mô đánh thuachạy về, rút quân không có hiệu lệnh, ta thế nàocũng bắt được nó".

Bèn tự đốc quân đuổi tới NgọcSơn, bắt được Mô ở giữa đường đưa về Kinh ấp.

Từđấy, oai thanh của Nguyễn Quyện ngày một lừng lẫy,trở thành viên tướng danh tướng của họ Mạc.

Cáctướng hùng, tôi giỏi cả miền Giang đông2552 đều cholà mình không bằng.Đinh Sửu, [Gia Thái] năm thứ 5 [1577], (Mạc SùngKhang năm thứ 12; Minh Vạn Lịch năm thứ 5).

ĐặtChế khoa chọn nhân tài.

Cho bọn Lê Trạc Tú 3 ngườiđỗ đệ nhất giáp Chế khoa xuất thân; bọn Hồ BỉnhQuốc 2 người đỗ đệ nhị giáp đồng Chế khoa xuấtthân.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Vũ Giới,Nguyễn Nhân Triêm, PhạmGia Môn đỗ tiến sĩ cập đệ;bọn Lê Viết Thảng 5 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọnTrần Như Lâm10 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Họ Mạc ra lệnh lấy quân hạng nhất, nhì, ba ở cáchuyện, [6b] mỗi người mang đủ 3 tháng lương ăn đểchuẩn bị xâmlược Thanh Hoa.Tháng 5, Tiết chế Trịnh Tùng hạ lệnh cho quan lạicác xứ Thanh Hoa và Nghệ An đôn đốc dân các xãcác huyện, hạn từ trước tháng 6 phải kịp thời cày cấy,không được để chậm, phòng khi quân đi qua, ảnhhưởng tới nghề nông.Tháng 7, hạ lệnh cho dân cư các huyện dọc sôngxứ Thanh Hoa2553, thu xếp của cải, gia súc, đưa vợcon vào lánh ở nơi hiểm yếu dưới chân núi để phòngquân giặc đến.

Hạ lệnh cho các cửa biển và điểmtuầncác nơi dọc đường đều đặt pháo hiệu.

Nếu thấy quângiặc tới thì lập tức bắn một tiếng pháo hiệu làmtin, đểcho cư dân nghe lệnh, sẵn sàng lánh đi chổ khác,không để quân giặc giết hại.

Lại hạ lệnh cho vùngchân núi các huyện nếu thấy [7a] dân xã ven sôngđưa trâu bò gia súc chạy đến với xã mình thì phảinghiêm ngặt tuần phòng, nếu có trộm cướp phải đemngười đến cứu.

Nếu không đến cứu, để mất mát tiềncủa súc vật của cư dân thì địa phương ấy phải chianhau mà đền.Tháng 8, Mạc Kính Điển xâm phạm sông ĐồngCổ.

Tiết chế Trịnh Tùng đích thân đemđại binh ra cửaluỹ Khoái Lạc2554 chống lại.

Quân Mạc đánh phádinh Hội Thượng.

Hoàng Đình Ái đem kỳ binh khiêuchiến.

Nguyễn Hữu Liêu đem quân chặn phá giặc.

Lạiđánh nhau với quân Mạc ở Hà Đô.

Tống Đức Vị ngãtrên voi xuống suýt bị quân Mạc bắt sống.

TrịnhBách dồn nhiều binh tượng đến cứu thoát.

Sau quânMạc lại tiến đến Hà Đô.

Bọn tướng Nam đạo NguyễnQuyện đem quân phục ở phía ngoài đê chờ đợi, rồisai Hoàng quận công (không rõ tên) cùng với bọn LạiThế [7b] Mỹ đem quân khiêu chiến, tiến đến ngoàicửa luỹ Khoái Lạc.

Thế Mỹ nhảy lên ngựa trước đếnđánh.

Quan quân dùng súng bắn chết dưới chânngựa.

Quân Mạc tan vỡ.

Các quân tranh nhau dângtai Thế Mỹ ở cửa quân.

Thưởng công.Tháng 9, Mạc Kính Điển đem quân về Kinh ấp.Quan quân cũng trở về dinh Yên Trường.

Uý lạo baquân.Bấy giờ, ở Thanh Hoa mưa dầm nhiều, nước lụtđến 7 lần, lúa má bị hạn nhiều, dân đói to.Họ Mạc sách phong Vũ Thị Hoành là con gái củathự vệ sự vệ Cẩm y Phú Sơn hầu Vũ Văn Khê làmchính phi.Tháng 11, sao Chổi mọc, trở thẳng hướng đôngnam, tua sáng dài đến 40 trượng, sắc hồng và tía ánhnhau, người người đều kinh hãi.Tháng 12, ngày mồng 1, sao Chổi hết.

Xuốngchiếu đổi nămsau làmQuang [8a] Hưng nămthứ 1.Mậu Dần, [Quang Hưng] năm thứ 1 [1578] , (MạcSùng Khang năm thứ 13; Minh Vạn Lịch năm thứ 6).Tháng 2, ngày 21, Mạc Mậu Hợp bị sét đánh ở trongcung, bị bại liệt nửa mình, sau chữa thuốc lại khỏi,bèn đổi niên hiệu, lấy năm ấy làm năm Diên Khánhthứ 1.Tháng 7, Mạc Kính Điển đem quân vào lấn cáchuyện ven sông xứ Thanh Hoa.

Tiến đến GiangBiểu2555, Tiết chế Trịnh Tùng sai bọn Trịnh Báchđemquân vượt sông phục sẵn ở núi Phụng Công2556, đánh nhau to ở cầu Phụng Công.

Quan quân tậptrung súng bắn vào, quân Mạc chết không xiết kể.Kính Điển liền rút quân về Kinh ấp.Vua lập hành tại ở sách Vạn Lại; lập đàn Namgiaoở ngoài cửa luỹ Vạn Lại.[8b] Tháng 10, tướng Tây đạo của Mạc là MạcNgọc Liễn đemquân xâmlấn các châu huyện ở TuyênQuang và Hưng Hoá, đến châu Thu và châu Vật2557.Thái phó Nhân quận công Vũ Công Kỷ tung quânđánh lớn, quân Mạc thất bại rút về.Kỷ Mão, [Quang Hưng] năm thứ 2 [1579] , (MạcDiên Thành năm thứ 2; Minh Vạn Lịch năm thứ 7).Tháng 7, Mạc Kính Điển lại đem quân vào xâm lấnThanh Hoa, cướp phá vùng ven sông, đến sôngTống Sơn, phủ Hà Trung, đánh vào xã Chương Các.Tiết chế Trịnh Tùng sai Thái phó Nghĩa quận côngĐặng Huấn đốc quân chống quân Mạc ở TháiĐường2558, sai Diễn quận công Trịnh Văn Hải làmtiên phong để khiêu chiến, đánh mạnh vào núi KimÂu2559.

Đặng Huấn thúc quân tiến ngầm đến địaphương Tống Sơn, ra Mục Sơn ở sông Bình Hoà2560chặn phía sau quân Mạc.

Quân Mạc thua to phải rútvề.[9a] Tháng 9, Thái phó An quận công Lại ThếKhanh chết, tặng Khiêmquốc công.Canh Thìn, [Quang Hưng] nămthứ 3 [1580] , (MạcDiên Thành năm thứ 3; Minh Vạn Lịch năm thứ 8).Nhà Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Đỗ Cung đỗ tiến sĩcập đệ; bọn Đỗ Trực 3 người đỗ tiến sĩ xuất thân, bọnNguyễn Thọ Xuân 20 người đỗ đồng tiến sĩ xuấtthân.Tháng 5, Bảng quận công Tống Đức Vị chết.

ĐứcVị người xã Khoái Lạc, huyện Yên Định.Tháng 7, Mạc sai bọn tướng Nam đạo NguyễnQuyện, tướng Tây đạo Mạc Ngọc Liễn cùng viêntướng Hoằng quận công đem quân vào xâm lấnThanh Hoa, cướp bóc tiền của, súc vật của dân cưcác huyện dọc sông rồi rút về.Tháng 8, lập khoa thi Hội.

Cho bọn Nguyễn VănGiai2561 4 người đỗ tiến sĩ xuất thân, bọn Lê [9b]Quang Hoa 2 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Tháng 9, sao băng rất nhiều, tiếng vang như sấmsét.

Lại có sao Chổi mọc.Tháng 10, Mạc Kính Điển chết.

Kính Điển làngười nhân hậu, dũng lược, thông minh, tài trí, nhạybén, hiểu đời, từng trải nhiều gian nan nguy hiểm, cầnlao, trung thành, sinh được 9 người con trai: contrưởng là Kính Chỉ phong Đường An Vương phótổng soái, con thứ là Kính Trực phong Trung Cẩncông Cẩm y vệ chưởng vệ sự, Kính Giản phong HuệThành công Chiêu vũ vệ chưởng vệ sự, Kính Tuânphong Dũng Nghĩa công, Triều đông vệ chưởng vệsự, Kính Thận phong Đạt Lễ công, Kính Cung phongĐônHậu công, Kính Thể phong Khuông Phụ công,Kính Bang chưa được phong.

Con gái 9 người: contrưởng là Ngọc Thụ phong Lương quận thượng chúa,con thứ là Ngọc Quán phong Nghi [10a] quận thượngchúa, Ngọc Tỷ phong An quận thượng chúa, NgọcDiễm phong Dương quận thượng chúa, duy có congái bé 3 tuổi chưa được phong.

Con gái nuôi là NgọcUyển phong Tiên quận thượng chúa.Tháng 12, ngày mồng 3, họ Mạc sai bọn LươngPhùng Thìn, Nguyễn Nhân An, Nguyễn Uyên,Nguyễn Khắc Tuy, Trần Đạo Vinh, Nguyễn Kính,Đông Uông, Vũ Cẩn, Nhữ Tông, Lê Đình Tú, Vũ Tĩnhsang nước Minh cống hàng năm.Tân Tỵ, [Quang Hưng] năm thứ 4 [1581] , (MạcDiên Thành năm thứ 4; Minh Vạn Lịch năm thứ 9).Mùa thu, họ Mạc nghị bàn, trao cho viên phụ chínhlà Ứng Vương Mạc Đôn Nhượng2562thống lĩnh binhquyền, sai gọi quân các đạo vào xâm lược các huyệnven sông ở Thanh Hoa.

Đôn Nhượng liền đem quânvượt biển vào đến huyện Quảng Xương, đóng quânở núi Đường Nang2563.Tiết chế Trịnh Tùng tâu vua sai Hoàng Đình Áithống lĩnh các tướng tiến quân chống giữ. [10b] ĐìnhÁi hội họp các tướng, chia thành ba đạo: sai NguyễnHữu Liêu làm tiên phong, Đình Ái tự đốc suất đạiquân làm chính đội, tiến quân đối trận với quân Mạc;bọn Trịnh Bính, Hà Thọ Lộc làm tả đội chống quânNguyễn Quyện, bọn Trịnh Văn Hải làm hữu đội,chống quân Mạc Ngọc Liễn.

Bọn Trịnh Đồng, TrịnhNinh làm hậu đội.

Hôm ấy đều tiến quân, đánh nhauto với quân Mạc.

Quan quân nhuệ khí rất mạnh,người nào cũng một mình địch nổi trăm người, chémhơn 600 thủ cấp giặc, bắt sống tướng giặc là bọnChấn quận công Nguyễn Công và Phù Bang hầu(không rõ tên) ở trận tiền.

Quân giặc đại bại, tan vỡtháo chạy.

Đôn Nhượng và tướng sĩ các đạo sợ đếnvỡ mật, thu nhặt tàn quân trốn về Kinh ấp.

Quanquân toàn thắng khải hoàn, đến hành dinh dâng tùhơn vài trăm tên vừa tướng vừa quân.

Chấn quậncông Nguyễn Công là cháu gọi Nguyễn Hữu Liêubằng cậu. [11a] Tiết chế Trịnh Tùng tha tội cho, traovề cho Hữu Liêu vỗ về nuôi dưỡng, sau lại phong làmTung quận công.

Còn Phù Bang hầu và mấy trămngười bị bắt đều cấp cho cơm áo thả về quê quán.Mọi người đều thầm cảm ơn to.

Từ đấy binh uy lừnglẫy.

Quân Mạc không dám dòm ngó nữa, cư dânThanh Hoa, Nghệ An mới được yên nghiệp.Năm ấy, Mạc Mậu Hợp bị bệnh thông manh mờmắt, tìm thầy thuốc giỏi trong khắp nước chữa liềnmấy năm, bệnh khỏi, mắt lạisáng ra.Nhâm Ngọ, [Quang Hưng] năm thứ 5 [1582], (MạcDiên Thành năm thứ 4; Minh Vạn Lịch năm thứ 10).Tháng 1, ngày 26, họ Mạc sai Hộ bộ thượng thư kiêmQuốc tử giám tế tửu Vịnh Kiều bá Hoàng Sĩ Khải vàbọn Nguyễn Năng Nhuận, Nguyễn Lễ, Vũ Văn Khuê,lên địa đầu Lạng Sơn đợi lệnh đón tiếp sứ thần là bọnLương [11b] Phùng Thìn trở về.Mùa hạ, tháng 5, mưa đá lớn ở sách Vạn Lại, cụcđá to bằng quả dưa, lúa má đều bị gãy nát.Năm ấy, thưởng công đánh trận ở Đường Nang.Lấy Hoàng Đình Ái làm thiếu uý, Nguyễn Hữu Liêulàm Tây quân đô đốc phủ chưởng phụ sự, TrịnhĐỗ2564làm Nam quân đô đốc phủ tả đô đốc, Hùngquận công (không rõ tên) làm thái bảo, bọn TrịnhĐồng, Trịnh Ninh đều làmđô đốc thiêmsự, Diễn quậncông (không rõ tên) làmTây quân đô đốc phủ hữu đôđốc, Ngô Cảnh Hựu làmBắc quân đô đốc phủ hữu đôđốc, còn những người khác đều được phong theo thứbậc khác nhau.[12a] Tháng 6, tướng Mạc là Phù Nghĩa hầuNguyễn Đình Luân về theo, ban tước Trà quận công.Bấy giờ, ở xã Đông Hồi, huyện Huỳnh Lưu, NghệAn có tảng đá trắng to, không biết ở đâu tới, từ dướinước ở cửa biển nhảy lên đất phẳng, cách mép nước15 trượng thì dừng lại.

Người địa phương cho là linhdị, lập đền thờ.Tháng 9, Vịnh Kiều bá Hoàng Sĩ Khải và Langtrung Bùi Tòng Củ của họ Mạc bàn cấp cho Thái bảotrước là Gia quốc công Nguyễn Thám 50 mẫu ruộngthế nghiệp.Các nho thần ở Giang Đông dâng biểu lên họMạc, nói xin bỏ cường thần để tôn họ vua, đại ý nói:Hiện nay, đương lúc cứu vớt kẻ lìa tan, bề tôi nghĩaphải thuận theo2565, sớm tối không rời chỗ vua ở,trước sau không phụ ơn chúa.

Thế mà NguyễnQuyện kia, là nanh nọc gian tà, là tiểu nhân phảnphúc, [12b] không hổ thẹn việc cha hắn phản quốc,lại nịnh hót vua ta khi về triều.Kế sách hiện nay, cố nhiên phải võ gắn với văn,tướng võ cùng mưu với tướng văn, miền bắc thì cùngbàn mưu lược với Kế Khê hầu, phía tây thì chung tâmsức với Ngạn quận công.

Dựa vào hai, ba bậc hàokiệt ấy, đồng lòng nhất trí, giữ lấy giang sơn hiểmyếunày mà cùng hưởng phú quý, thì sẽ thấy kỷ cươngtriều đình lại được chỉnh đốn, ngôi báu đế vương lạiđược vững vàng, con cháu nhà vua trăm đời nốitruyền mãi mãi.Quý Mùi, [Quang Hưng] năm thứ 6 [1583] , (MạcDiên Thành năm thứ 6; Minh Vạn Lịch năm thứ 11).Thi Hội các sĩ nhân trong nước.

Cho bọn NguyễnNhân Chiêm 3 người đỗ tiến sĩ xuất thân; Lê VănThông đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho Nguyễn Tuấn Ngạnđỗ tiến sĩ cập đệ, bọn Đào Tông 3 người đỗ tiến sĩxuất thân; bọn Nguyễn Đức Mậu 14 người đỗ đồngtiến sĩ xuất thân.[13a] Tháng 6, ngày 18, Thái phó Nghĩa quậncông Đặng Huấn chết, tặng Nam quân đô đốc phủ tảđô đốc chưởng phụ sự, Thái uý Nghĩa quốc công.Tháng 7, quân Mạc xâm phạm Thanh Hoa, cướpbóc các huyện ven sông.

Tiết chế Trịnh Tùng saiquân đánh lớn ở ngoài cửa biển, đuổi quân Mạc đi rồitrở về.

Từ đó, quân Mạc không dám vào xâm pạmnữa, nhân dân các xứ Thanh Hoa và Nghệ An mớiđược nghỉ ngơi.Bấy giờ Trấn Yên nước Ai Lao cống hiến sản vậtđịa phương.Tháng 10, Tiết chế Trịnh Tùng đốc suất đại quânra vùng Sơn NamHạ lộ, đánh dẹp các huyện Yên Mô,Yên Khang2566, thu lấy thóc lúa rồi rút về.Tướng Đông đạo của họ Mạc là Kỳ quận côngNguyễn Viết Kính theo về triều đình, được ban tướcĐông quận công.[13b] Giáp Thân, [Quang Hưng] năm thứ 7 [1584] ,(Mạc Diên Thành năm thứ 7; Minh Vạn Lịch năm thứ12).

Tháng giêng, Phủ tiết chế lại xuất quân đánh dẹpcác huyện Gia Viễn, Yên Mô, Yên Khang, lại tiếnquân đi tuần huyện Phụng Hoá, phủ Thiên Quan2567.

Thế quận công Ngô Cảnh Hựu vì để quân nửađường về trước nên bị biếm2 tư.Tháng 9, ngày mồng 4, Trịnh Cối chết ở bên Mạc.Trước đây, Cối đầu hàng họ Mạc, được ban tướcTrung Lương hầu, sau được thăng lên Trung quậncông.

Đến đây chết.

Họ Mạc sai người đến điếu tế; lạisai quân đưa linh cữu, cho người nhà, mẹ và vợ conđemvề chôn.

Tiết chế Trịnh Tùng cũng sai người đóntiếp linh cữu về quàn ở bên hữu núi Quân Yên, huyệnYên Định, đặt lễ cúng tế, dâng biểu tâu vua tha tộicho Cối, tặng thái phó Trung quốc công, cho con cáilà bọn Trịnh Sâmđể tang.[14a] Họ Mạc lấy Lại bộ thượng thư chưởng bộsự kiêm Đông các đại học sĩ tri kinh diên sư tham dựtriều chính Thái bảo Luân quận công Giáp Trừng làmSách quốc công; viên trung quan người huyện YênLạc là Hào quốc công làm An quốc công, tướng Tâyđạo là Ngạn quận công Mạc Ngọc Liễn làm Đà quốccông, tướng Nam đạo là Thạch quận công NguyễnQuyện làm Thường quốc công, Trung Nghĩa Miệnquận công (không rõ tên) làm Tây quân đô đốc phủtả đô đốc Hoàng quận công.Tháng 10, vùng Thuỵ Nguyên và Yên Định ởThanh Hoa động đất hơn 50 dặm.Tướng Nam đạo của họ Mạc là Nam Dương hầuTrần (không rõ tên) theo về, được ban tước Bàn quậncông.Họ Mạc sai bọn Nguyễn Doãn Khâm, NguyễnVĩnh Kỳ, Đặng Hiển, Nguyễn Năng Nhuận, Vũ SưTích, Nguyễn Lễ sang tuế cống nhà Minh.[14b] Ất Dậu, [Quang Hưng] năm thứ 8 [1585] ,(Mạc Diên Thành năm thứ 8; Minh Vạn Lịch năm thứ13).Tháng giêng, Tiết chế Trịnh Tùng2568tự đốc suấtđại quân đi dẹp vùng biên giới phía tây, từ đườngThiên Quan, đánh phá các huyện Mỹ Lương, ThạchThất, Yên Sơn2569.

Quân tiến tới núi Sài Sơn2570thìrút về, để lại viên tỳ tướng là Chiêu quận công ở chợQuảng Xá2571.

Quân Mạc đuổi theo kịp, Chiêu quậncông chết tại trận, quân Mạc lấy được 1 con voi.Tháng 2, Tiết chế Trịnh Tùng bàn đemquân về.Tháng 6, họ Mạc lại định vào ở trong thànhThăng Long.

Bèn bàn sửa đắp thành trì, làm nhiềucông việc xây dựng, nung ngói gạch, một năm thìxong.

Lấy nămsau làmĐoan Thái nămthứ 1.Tháng 10, ngày 12, Sách quốc công của họ Mạclà Giáp Trừng trísĩ.Tháng 12, Phủ tiết chế đem quân ra vùng SơnNam, đánh dẹp miền Gia Viễn, Phụng Hoá rồi rút về.[15a] Sách quốc công của họ Mạc là Giáp Trừngchết.Bính Tuất, [Quang Hưng] năm thứ 9 [1586] , (MạcĐoan Thái năm thứ 1; Minh Vạn Lịch năm thứ 14).Mùa xuân, họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho NguyễnGiáo Phương đỗ tiến sĩ cập đệ, bọn Phạm Minh Nghĩa3 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Nguyễn Văn Tảo 17người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Mùa hạ, tháng 4, ngày mồng 5, lụt lớn.Tháng 6, họ Mạc sắp đặt xa giá dời vào thànhThăng Long, ở tại chính điện, nhận lễ chầu mừng củacác quan.

Lễ xong, thăng bọn Mạc Ngọc Liễn vàNguyễn Quyện đều làm thái bảo, Hoằng quận cônglàmNamquân đô đốc phủ tả đô đốc.Ngày 25, vùng Thanh Hoa trời không mưa gió mànước sông Mã bỗng dâng [15b] cao, thành Tây Đô bịngập, ở ngoài sông, nước xoáy, chảy xiết như bắn,cây cối lấp cả sông, các nhà ven sông phần nhiều bịtrôi ra biển.Mùa thu, tháng 7, ngày mồng 2, lụt lớn.

Đêmngày Quý Mão, mặt trăng có quầng đỏ, bóng sáng lờmờ, sắc như phun máu.

Các nhà chiêmtinh đoán là taibiến ấy ứng vào điềm bậc phi hậu chết.

Ngày 25, lạilụt to.

Trong 1 năm, lụt đến 7 lần.Tháng 8, ngày mồng 5, sấmđộng trái thì.Đại hạn.Ngày 13, Thái quốc phu nhân là Trương Thị NgọcLãnh2572 chết.Ngày 17, dinh Yên Trường cháy lớn.

Khi ấy, gióto, lửa mạnh, cháy lan cả phủ dinh, trại quân, giải vũ,phố xá đến vài nghìn nhà.

Mây sắc đỏ che kín mặttrời, khói đen đầy trời, từ giờ Ngọ đến giờ Thân lửamới tắt.

Bà phi của Thái Vương là Nguyễn Thị NgọcBảo bị chết cháy, Tiết chế Trịnh Tùng [16a] ở lánhchỗ khác để tang.

Truy tôn là Minh Khang TháiVương Thái Phi.Ngày 23, Thái bảo Hùng quận công chết.Ngày 28, trong dinh Yên Trường nổi cơn lốc lớnđến hai dặm, người ngã, nhà tốc, đá bay cát cuộn,gãy cây sụt ngói.Tháng 9, ngày mồng 3, nước to, mưa dầm hàngtuần.

Ngày mồng 9, lại nước to.

Ngày 18, mưa dứt.Nămấy vùng Thanh Hoa mất mùa.Tháng 10, trời lại mưa dầm suốt hơn hai tuầnkhông ngớt, núi ở các huyện sụt lở lung tung.Đinh Hợi, [Quang Hưng] năm thứ 10 [1587] , (MạcĐoan Thái năm thứ 2 - Minh Vạn Lịch năm thứ 15).Tháng giêng, họ Mạc sai sửa chữa tầng ngoài thànhThăng Long và sửa sang các đường phố.[16a] Tháng 2, họ Mạc hạ lệnh cho các xứ trongnước phải đắp luỹ đất và trồng tre, trên từ sông Hát,xuống tới sông Hoa Đình huyện Sơn Minh, kéo dàiđến vài trămdặmđể đề phòng quân đến.Tháng 3, ngày 11, giờ Thìn, trời bỗng nhiên cótiếng kêu.

Bấy giờ núi Trác Bút2573 ở huyện VĩnhPhúc có tảng đá lớn cao 1 trượng, chân đá ăn sâu vàolòng đất đến hơn 4 thước, vô cớ trồi lên trên mặt đấtrồi dời đến chỗ khác.Tháng ấy, ở xã Trường Xá, huyện Yên Định, nướctrong giếng tự nhiên sôi lên, đục ngầu đến 3 hôm, saulại trong như cũ.

Những nhà chiêm tinh đoán rằngứng vào điềmchết một viên đại tướng.Tháng 5, Thái phó Vệ Dương hầu Trịnh Bách cótội bị xử giảo.Trước đây, Bách cùng dòng họ với Trịnh Tùng,từng cùng với Lê Cập Đệ bày mưu định hại TrịnhTùng.

Mưu bị tiết lộ, Cập Đệ bị giết [17a] Bách đượctha tội nhưng vẫn có lòng bất mãn, nuôi ngầm nhữngngười yêu thuật, phù thuỷ, lại mưu chôn mộ cha vàođất cấm.

Việc phát giác, bị xử giảo.Tháng 7, nước sông dâng cao.Tháng 8, ngày rằm Nhâm Thân, đêm có nguyệtthực.Tháng 9, ngày mồng một Đinh Hợi, nhật thực.Hạ lệnh cho xứ đầu nguồn ở các huyện lấy 500cây gỗ làm cọc, chia cắm ở các cửa biển để phòngthuyền giặc vào cướp và làmkế chống giữ.Tháng 10, ngày Ất Hợi, cầu vồng đỏ xuất hiện ởphương khôn2574.

Tháng ấy, Tiết chế Trịnh Tùngđem quân đánh phá các huyện Gia Viễn, Yên Hoá,Phụng Hoá thuộc các phủ Trường Yên, Thiên Quan,đánh dẹp đến chợ Rịa2575, sai làm cầu phao, cả phádinh của Tân quận công (không rõ tên) của họ Mạc.[17b] Tháng 11, quân ra phía tây nam, đến huyệnMỹ Lương.

Họ Mạc sai tướng Tây đạo là Mạc NgọcLiễn đem quân ra huyện Ninh Sơn2576 để đánh vàophía tả; lại sai tướng Nam đạo là Nguyễn Quyện đemquân ra huyện Chương Đức, vượt sông Do Lễ2577đánh vào bên hữu.

Khi Quyện đến sông Do Lễ thìchia quân phục sẵn ở con đường nhỏ dưới chân núiđể đợi quan quân tới, định cắt đứt con đường chởlương của cánh quân sau.

Kế sách đã định như thế,nhưng Tiết chế Trịnh Tùng biết được, bèn chia quânđể lại cho bọn Lân quận công Hà Thọ Lộc, Thếquận công Ngô Cảnh Hựu bảo vệ quân chở lương ởphía sau.

Trước hết, sai Đại tướng Vĩnh quốc côngHoàng Đình Ái đem quân ngầm rút nhanh về để giữThanh Hoa, lại sai Thái phó Dương quốc côngNguyễn Hữu Lưu, Thái bảo Trịnh Đỗ cùng bọn thiếubảo Trịnh Đồng, Trịnh Ninh mỗi người đều đem quânra đường phía tả để cầm cự với quân của Mạc NgọcLiễn, [18a] chống giữ để chia cắt thế địch.

Tiết chếTrịnh Tùng đốc suất đại quân ra đường phía hữu đểtiến đánh Nguyễn Quyện.

Quân hai bên giao chiến,quan quân thắng lớn.

Quyện tự liệu không thể chốngnổi, liền rút quân mà chạy, quân mai phục cũng vỡchạy, tranh nhau qua sông, bị chết đuối rất nhiều.Quan quân chém được vài trăm thủ cấp giặc, truyđuổi bọn rút chạy đến nửa ngày đường mới dừngquân.

Từ đó, Quyện sợ uy thế quan quân, nếu cógặp, thì lánh cho xa, không dám giao chiến nữa.

NgọcLiễn sai người dò biết quân Quyện đã thua, cũng luiquân chạy dài.

Hôm sau, quan quân từ Đốn Thuỷ,tiến đóng ở Hoàng Sơn, lại tiến đánh Yên Sơn, vàThạch Thất2578.

Quân đi đến đâu là đánh tan đó, lấyđược của cải, trâu bò gia súc nhiều không kể xiết.Tháng 12, tiết chế Trịnh Tùng bàn với các tướngthu quân và hạ lệnh rút về.

Quân đi theo [18b] đườngcũ, qua Thiên Quan trở về.

Quân đi đến đâu, khôngmảy may xâmphạmcủa dân.Họ Mạc đổi niên hiệu Đoan Thái thành Hưng Trịnămthứ 1.Mậu Tý, [Quang Hưng] năm thứ 11 [1588] , (MạcHưng Trị năm thứ 1; Minh Vạn Lịch năm thứ 16).Tháng 2, họ Mạc thấy quan quân mỗi ngày mộtmạnh, liền bàn định kế đánh giữ.

Hạ lệnh cho quândân các huyện trong bốn trấn đắp thêm ba lớp luỹngoài thành Đại La ở Thăng Long, bắt đầu từ phườngNhật Chiều2579 vượt qua Hồ Tây, qua cầu Dừa2580đến cầu Dền2581suốt đến Thanh Trì, giáp phía tâybắc sông Nhị Hà, cao hơn thành Thăng Long đến vàitrượng, rộng 25 trượng, đào 3 lớp hào, đều trồng tre,dài tới mấy mươi dặmđể bọc lấy phía ngoài thành.Trước đây, Đông quận công của họ Mạc là PhạmViết Kính người huyện Tứ Kỳ theo về triều đình,được cấp cho [19a] binh dân tổng Châu Xuyết, huyệnHoằng Hoá và cho theo quân đi đánh giặc.

Viết Kínhcai trị rất nghiêmkhắc, dân đều sợ hãi, nhiều người cathán.

Dân địa phương dâng biểu tố cáo.Tháng 4, Phủ tiết chế đem quân ra đánh cáchuyện Yên Mô, Yên Khang, dẹp yên dân miền ấy rồivề.Tháng 5, tảng đá lớn ở núi Trác Bút lở, dài đến vàitrượng.Tháng 6, có con chim lớn cao 4 thước 5 tấc, lôngtrắng, mỏ đỏ, chân đỏ sa xuống địa phận làng PhùChẩn, huyện Thuỵ Nguyên.Ngày 11 tháng ấy, sao Thái Bạch mọc ngang trời,mặt trời, mặt trăng có hai quầng, suốt tháng khôngtan, sương mù xuống nhiều, đại hạn, lúa má chết khô,nhân dân xiêu tán.Tháng 11, Tiết chế Trịnh Tùng bàn đem đại binhra ải Phố Cát2582, đánh các huyện của phủ TrườngYên và Thiên Quan.

Quân tới Yên Mô, Yên Khang,thu được rất nhiều trâu bò, gia súc và của cải của giặc[19b] rồi vượt sông Chính Đại2583, đến luỹ trạiDương Vũ2584 đóng quân.

Sau một tuần, Phủ tiết chếgiả cách rút quân về, để lại kỳ binh và voi ngựa maiphục ở sau dinh rồi đốt doanh trại để dụ giặc.

Quângiặc quả nhiên bỏ không trại sách, tranh nhau lêntrước đuổi đánh.

Quân phục bỗng nổi dậy đánh úp,chém được mấy trăm thủ cấp giặc.

Tướng giặc là bọnTân quận công, Quỳnh quận công (đều không rõ tên)chỉ thoátđược thân mình.

Tiết chế Trịnh Tùng thu quân rútvề.

Đến núi TamĐiệp2585 hạ lệnh cho các quân đi lấycây gỗ lim lớn, dài 30 thước, cứ 300 người làm 1 tốp,đến kỳ đem cắm ở cửa biển Linh Trường.

Những cọcgỗ ấy đều dùng dây sắt khoá lại.Tháng 12, ngày 28, nước sông Vãn Hà2586 ởThuỵ Nguyên tự nhiên sắc đỏ như máu chảy đến hơn1 dặm.[20a] Kỷ Sửu, [Quang Hưng] năm thứ 12 [1589] ,(Mạc Hưng Trị năm thứ 2; Minh Vạn Lịch năm thứ17).

Tháng giêng, ngày mồng 2, có con vượn lớn xuấthiện ở huyện Vĩnh Phúc, người thôn Bạch Thạch bắtđược.Tháng ấy, ngày 14, sao Huỳnh Hoặc phạm vàosao Cang.Ngày 15, mặt trăng phạm vào sao Tuế.

Đại hạn.Gạo kém.

Dân nhiều người xiêu tán.Tháng 5, ngày 15, có khí mây thành quầng trênmặt trời, như hình con trâu phục.Tháng 6, ngày mồng 7, giờ Dậu, rất nhiều saobăngTháng 7, ngày 16, giờ Sửu, có nguyệt thực ởphương bắc trăng bị ăn quá nửa rồi lại tròn.Nước lụt.Mùa đông, Tiết chế Trịnh Tùng đích thân đốcsuất đại quân đi đánh dẹp các huyện Yên Khang.Thi Hội các cử nhân trong nước.

Cho bọn Lê NhữBật, Lương Trí đỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Lương Khiêm[20b] Hanh, Lê Đình Túc đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Phạm YToàn17 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Bấy giờ, họ Mạc lại bàn cử binh, sai Mạc ĐônNhượng thống suất vệ sĩ và quân bốn trấn, địnhngày cùng tiến đến địa phận Yên Mô, hẹn giao chiếnvới quan quân.

Tiết chế Trịnh Tùng bàn với cáctướng rằng: nay họ Mạc đem hết đại binh tới, chỉ cốtgiao chiến với ta để quyết một trận sống mái.

Quânđịch nhiều, quân ta ít, thế mạnh yếu khác nhau.Nhưng ta đã ở vào đất hiểm, hẳn giặc không làm gìđược.

Binh pháp có nói: một người giữ chỗ hiểm,ngàn người không địch nổi, là thế đó.

Ta nên giả cáchrút quân, để dắt chúng vào chỗ hiểm.

Nó tất khinh ta,đemhết quân đuổi theo.

Ta dùng trọng binh đánh úp,ắt sẽ phá được [21a].

Canh ba đêm ấy, Tiết chế TrịnhTùng sai Nguyễn Hữu Liêu đem 1 vạn 5 nghìn quântinh nhuệ và 200 cỗ khinh kỵ, đi ngầm trong đêm tốitới vùng chân núi tìm các hang động, khe suối vànhững nơi có lau sậy mà mai phục để đợi giặc, hẹnnghe thấy ba tiếng súng lệnh thì quân phục nổi dậyhết.

Hữu Liêu đem quân đi rồi, lại sai Trịnh Đỗ, TrịnhĐồng, Trịnh Ninh đem quân chặn hậu.

Hạ lệnh cácquân cứ theo như trận đồ mà lần lượt rút lui.

Nếu thấygiặc đuổi tới, thì vừa đánh vừa chạy.

Đến chỗ quânmai phục, nghe thấy ba tiếng súng lệnh thì chuyểnquân hậu thành quân tiền, mỗi cánh quân chia độingũ, cờ xí ra hai bên tả, hữu, theo đúng thứ tự trongtrận đồ.

Các tướng nhận lệnh xong, đều trở về doanhtrại của mình, chỉnh đốn binh tướng để đợi giặc.

Lạisai Ngô Cảnh Hựu đem quân chở lương thực, thunhặt rút trước vào núi Tam Điệp để tỏ cho giặc biết làlui quân về.

Lại sai đại dinh của Trung quân, chuyểnhậu đội [21b] thành tiền đội, lần lượt rút về, đến núiTam Điệp thì đóng quân lại.

Tiết chế Trịnh Tùng cũngđốc suất đại quân lên đường.

Hôm ấy, tướng Mạc saingười lên đỉnh núi quan sát, thấy quan quân kéo về,cười nói rằng: "Nó thấy quân ta tới, tự biết là ít khôngđịch nổi nhiều, đã rút về trước, tất để lại Hoàng ĐìnhÁi chặn hậu.

Các tướng sĩ của ta, người nào có thểdấn mình ra sức đuổi kịp quân địch, nếu bắt sốngtướng giặc hoặc bắt được voi là công hạng nhất, khivề triều ta sẽ tâu cho thăng trật và trọng thưởng.Tướng Mạc tự cậy quân nhiều, hăng hái tranh nhautiến trước, không nghĩ gì đến người theo sau, đuanhau đuổi đến chỗ hiểm ở núi Tam Điệp.

Nghe thấyba tiếng súng lệnh, phục binh nhất tề nổi dậy.

Tiếtchế Trịnh Tùng tung đại quân ra, bốn mặt hăng háiđánh vào, đúng theo hiệu lệnh, hàng quân không sailạc.

Chém được hơn 1000 thủ cấp, bắt sống được hơn600 người.

Quân giặc tan vỡ[22a] chạy dài.

Các tướng Mạc run sợ, đều thunhặt tàn binh trốn về Kinh ấp.

Quan quân toàn thắng,đemquân về Thanh Hoa.Tháng 12, Tiết chế Trịnh Tùng sai các tướng đemhơn 600 quân giặc bị bắt tới nộp, sai cởi trói, vỗ vềyên ủi cấp cho cơm áo rồi thả hết cho về quê quán đểtỏ đức hiếu sinh.

Họ hàng của quân lính bị bắt nghethấy thế, đều đội công đức như trời đất, cảm ơn sâunhư cha mẹ.Canh Dần, [Quang Hưng] nămthứ 13 [1590], (MạcHưng Trị năm thứ 3; Minh Vạn Lịch năm thứ 18).

Bấygiờ, nhà Trung nghĩa tướng Hoằng quận công của họMạc chứa giấu phu nhân của Đường An Vương MạcKính Chỉ.

Việc bị phát giác, Hoằng quận công và phunhân đều bị giết.[22b] Tháng 7, ngày mồng 1, nhật thực.Sao Thái Bạch phạm vào phía sau mặt trăng chỉcách độ một ngón tay.

Nămấy, trộmcướp rất nhiều.Tân Mão, [Quang Hưng] năm thứ 14 [1591] , (HọMạc đổi niên hiệu Hưng Trị thành Hồng Ninh nămthứ 1; Minh Vạn Lịch năm thứ 19).

Tháng 3, sao Chổivận hành theo hướng tây bắc.

Tháng 3 nhuận, ngày13, cầu vồng đỏ vắt suốt trời.

Mặt trời có hai quầng,khí trắng lồng nhau ở ngoài quầng.Tháng 5, ngày rằm Bính Tuất, có nguyệt thực vềphương tốn2587, mặt trăng bị ăn gần hết, sau một giờlại tròn.Tháng 12, Tiết chế Trịnh Tùng lại bàn ra quân.Bèn sai bọn Diễn quận công Trịnh Văn Hải, Tháiquận công Nguyễn Thất Lý đem quân thuỷ, bộ đitrấn giữ những nơi hiểm yếu ở các cửa biển, Thọquận công Lê Hoà kiêm coi võ sĩ trong ngoài bốn vệtheo hầu canh [23a] giữ ngự dinh.

Đến kỳ tiếnquân,điều động sai khiến các quân, chia thành 5 đội,cùng một lúc tiến phát.

Đội thứ nhất là dinh tả khu,bọn Thái phó Dương quận công Nguyễn Hữu Liêu vàKỳ quận công Trịnh Ninh đem quân tinh nhuệ cùngtướng sĩ các dinh cơ Trung nghĩa, gồm 1 vạn ngườilàm tiên phong đi trước.

Đội thứ hai là dinh hữu khugồm bọn Thái uý Vinh quận công Hoàng Đình Ái,Vĩnh quận công Trịnh Đồng và voi ngựa cùng 1 vạnquân.

Đội thứ ba là dinh tiền khu gồm Thái bảo Ngạnquận công Trịnh Đỗ và 1 vạn giáp binh, voi ngựa.

Độithứ tư là đại dinh trung khu, Tiết chế Trịnh Tùng đíchthân đốc suất 2 vạn binh mã của Trung quân.

Đội thứnăm gồm bọn Lân quận công Hà Thọ Lộc và Thếquận công Ngô Cảnh Hựu cùng đốc suất quân chởlương làm hậu quân.

Không chia thời khắc, quân từTây Đô đi ra theo đường huyện Quảng Bình2588,qua phủ Thiên quan, đào núi, mở đường, [23b] luồncây xuyên rừng, vượt sông chui hang, đi gấp hơn 10ngày, đến núi Mã Yên2589 ở đầu địa giới Sơn Tây thìđóng quân lại.

Hiệu lệnh rất rõ ràng, quân sĩ đều vângmệnh, chỉnh đốn đội ngũ.

Ngày hôm sau, qua núiMường Động đất Thanh Xuyên2590.

Hạ lệnh chocác quân sau khi thu lương gạo thì đến MaNghĩa2591.

Quân đi đến đâu, giặc đều như cỏ bị giólướt, không đến mười ngày đã dẹp yên các huyệnYên Sơn, Thạch Thất, Phúc Lộc2592, Tân Phong2593, rồi đóng dinh ở Tốt Lâm2594.Ngày Nhâm Tý 21, ban đêm, mặt trăng phạm vàosao Tuế.

Bấy giờ, họ Mạc bàn cử hết đại binh, thúcgọi binh mã 4 trấn2595, 4 vệ2587, 5 phủ2588 quân,được độ hơn 10 vạn, hẹn đến ngày 16 tháng ấy đếnhộiquân ở Hiệp Thượng, Hiệp Hạ2598 để quyếtchiến.

Sai Mạc Ngọc Liễn đốc suất các tướng sĩ binhmã Tây đạo; Nguyễn Quyện đốc suất tướng sĩ binhmã Nam đạo, bọn Ngạn quận công, Thuỷ [24a] quậncông chỉ huy binh mã Đông đạo; bọn Đương quậncông, Xuyên quận công chỉ huy binh mã Bắc đạo;bọn Khuông Định công2599, Tân quận công chỉ huybinh mã 4 vệ.

Mạc Mậu Hợp đích thân đốc suất binhmã của chính dinh; hậu đội thì trong có các tông thấthọ Mạc và các tướng túc vệ ở Đông đạo đi sau tiếpchiến.Ngày 27, chia đường cùng tiến.

Đến địa phận xãPhấn Thượng2600, hai bên đối trận với nhau, dànbày binh mã.

Họ Mạc sai bọn Khuông Định công vàTân quận công đốc thúc binh mã bốn vệ làm tiền độiđi tiên phong, dinh tướng Tây đạo làm binh mã cánhhữu, dinh tướng Nam đạo làm binh mã cánh tả; dinhtướng hai đạo Đông và Bắc làm binh mã hậu đội.

Bốnđội quân khua chuông đánh trống nhất tề tiến lên.Mạc Mậu Hợp đích thân đốc chiến.Tiết chế Trịnh Tùng nghe tin, ngay ngày hôm ấychia quân, sai tướng sĩ dinh hữu khu [24b] tiến lênkhiêu chiến.

Lại chọn 400 quân thiết kỵ xông lên trợchiến.

Hạ lệnh cho các dinh cơ phải theo đúng sự chỉhuy.

Quân hai bên đón đánh nhau giáp lá cà suốt từgiờ Mão đến giờ Tỵ2601, nhuệ khí tăng bội phần.Tiết chế Trịnh Tùng cầm cờ chỉ huy, ba quân theolệnh, cố sức đánh, chém được Khuông Định công vàTân quận công tại trận.

Họ Mạc thấy thế quân khôngđịch nổi, liền hạ lệnh án binh bất động.

Giờ Thân2602Tiết chế Trịnh Tùng đích thân đốc chiến, chỉ huy baquân, quân bên tả đánh vào cánh tả của giặc, quânbên hữu đánh vào cánh hữu, rất có kỷ luật.

Tướng sĩhăng hái, gươm giáo rợp trời, đồng thanh gắng sức,thề phá tan giặc.

Thế rồi bắn ba phát súng lệnh, quanquân không ai không một người địch trăm người, thếnhư chẻ tre, truy đuổi giặc chạy dài.

Quân Mạc kinhhoàng, cánh quân tả không kịp trông cánh hữu, quânsau không kịp nhìn quân trước, binh lính tuy đôngnhưng cờ xí lộn xộn, hàng [25a] ngũ đã rối loạn, quanquân nhân thế đánh tan.

Các quân thừa thắng đuổidài đến Giang Cao, chém được hơn 1 vạn thủ cấp,máu chảy khắp đồng, thây chết thành núi, cướp đượckhí giới và ngựa nhiều không kể xiết.

Mạc Mậu Hợpsợ đến vỡ mật, xuống thuyền vượt sông mà chạy.

Tànquân tranh nhau xuống thuyền, người trong thuyềnsợ thuyền đắm, lấy gươm chặt đứt tay rơi xuống sôngchết đến quá nửa, còn lại thì đứa nào đứa nấy đềuchạy trốn.

Duy có tướng Nam đạo là Nguyễn Quyệnlánh xa nên được an toàn.

Mạc Mậu Hợp trốn vềKinh ấp.

Gặp ngày gần tối, Tiết chế Trịnh Tùng đóngquân lại ở HiểmSơn.Ngày 30, Tiết chế Trịnh Tùng đốc suất các dinhtiến quân đến chợ Hoàng Xá, đóng lại 1 tháng, hạlệnh cho quân các dinh vượt sông Cù2603 phá huỷhào luỹ của giặc, san thành đất bằng.

Chiều hôm ấy,Tiết chế Trịnh Tùng bàn rằng: Nên nhân cái uy thếsấm sét không kịp bịt tai này [25b] mà đánh lấy thì dễnhư nhặt hạt cải.

Bèn tiến quân, sai Nguyễn Hữu Liêuđem 5000 quân tinh nhuệ và voi khoẻ cùng ngựa bọcsắt, đến giờ Dần, thẳng tiến đến đóng ở cầu Cao tạigóc tây bắc thành Thăng Long, phóng lửa hiệu, bắnliền bảy phát, thiêu đốt nhà cửa, khói lửa khắp trời.Trong thành sợ hãi rối loạn.

Mạc Mậu Hợp sợ hãicuống quít, bỏ thành chạy trốn.

Đêm hôm ấy, già trẻgái trai thành trong thành ngoài, tranh nhau xuốngthuyền qua sông, thuyền đắm, chết đuối đến hơn 100người.

Đến sáng, Hữu Liêu lại thu quân về hành dinh.Gặp ngày tết Nguyên đán, uý lạo tướng sĩ, hẹn phảithu phục kinh thành.

Ba quân vui mừng phấn khởi,đều nguyện báo ơn nước.

Bấy giờ, đảng Mạc tuy cònchưa dẹp hết, nhưng thanh thế quan quân càng ngàycàng lừng lẫy.Nhâm Thìn, [Quang Hưng] năm thứ 15 [1592] ,(Mạc Hồng Ninh năm thứ 2; Minh Vạn Lịch năm thứ21).

Mùa xuân, ngày mồng 3, Tiết chế Trịnh Tùng[26a] sai quan lập đàn sắm lễ, trai giới làm lễ tế trờiđất, Thái Tổ Cao Hoàng Đế và các vị hoàng đế củabản triều, cùng các vị linh thần núi sông, các danhtướng xưa nay trong nước.

Khấn rằng: "Thần là TrịnhTùng gượng gánh trọng trách của nước nhà, lạm cầmquyền lớn đánh dẹp, vâng mệnh đánh kẻ phảnnghịch để cứu dân, nghĩ rằng sinh linh xã tắc triều Lêbị kẻ gian thần phản nghịch là họ Mạc giết vua, cướpnước, tội ác rất sâu, ngược dân, dối thần, hoạ đầy oánchứa.

Để sinh linh phải lầm than đã gần 70 năm, mànguyên do gây hoạ loạn, há chịu cùng đội trời chung.Xin các thánh hoàng đế tiên triều, soi xét lòng thần,diệt bọn giặc phản nghịch cho dân được yên, để khôiphục cõi đất của triều Lê".[26b] Khấn xong, ngày hôm ấy, mây mù quanghết, mặt trời rực sáng.

Tiết chế Trịnh Tùng hội cáctướng bàn việc tiến quân và cáo dụ rằng: "Cái thế chẻtre không thể bỏ lỡ.

Huống chi, ta vâng mệnh đi đánhkẻ trái phép, vốn để yên dân.

Các tướng nên răn cấmtướng sĩ, nghiêm ngặt nhắc lại ước thúc, chấn chỉnhđội ngũ, hiệu lệnh rõ ràng, tin thực.

Quân đi đến đâu,không được mảy may xâm phạm của dân, không đượccướp bóc dân lành, của cải không phải của giặc thìkhông được lấy bậy.

Quân đi có kỷ luật thì giặc dễphá".Bèn hạ lệnh cho các dinh nhổ trại tiến đến bờphía tây sông Ninh Giang2604.

Quân đi đến đâu,không mảy may xâm phạm của dân, chợ không thayđổi quầy hàng, mọi người đều yên ổn như cũ, già trẻ,trai gái tranh nhau đem trâu dê, cơm rượu, hương hoađầy đường, đón tiếp vương sư, hàng phục trước cửaquân mà nói: Trước kia bị sương mù che khuất, ngàynay [27a] được thấy trời xanh, vui khắp trời đất.

Rồiđến đóng quân ở Ninh Giang, dựng đồn bày trận,vững như thành sắt.

Bàn hạ lệnh rằng: Tướng sĩ cácdoanh cơ, phải theo ba điều mà răn cấm các quân: 1.Không được tự tiện vào nhà dân lấy củi, hái rau; 2.Không được cướp bóc của cải, chặt phá hoa màu; 3.Không được hiếp dâmđàn bà con gái và giết người vìthù riêng.

Nếu ai vi phạm thì chém rao cho mọi ngườibiết.

Ba quân nghe lệnh, đều nghêm chỉnh đội ngũ,không dám xâm phạm.

Trăm họ vui theo, đều nói rằngtừ đời Tam đạo về sau, nay mới lại thấy quân nhânnghĩa như thế.

Người theo về đông như đi chợ.Những người có gan dạ có tri thức, đều vui vẻ đếncửa quân để phục vụ.Ngày mồng 5, Tiết chế Trịnh Tùng đốc quân vượtsông, tiến đến chùa Thiên Xuân2605.

Gần đến cầuNhân Mục2606, Mạc Mậu Hợp sợ quá, bỏ thànhThăng Long vượt sông Nhị Hà đến bến Bồ [27b] Đề,ở tại Thổ Khối2607, để lại các đại tướng chia giữ cáccửa trong thành.Ngày mồng 6, tiết chế Trịnh Tùng đốc quân quasông Tô Lịch đến cầu Nhân Mục, đóng quân ở núiXạ Đôi2608.

Bèn chia quân bày trận, các đạo cùngtiến, hẹn ngay ngày hôm ấy đánh phá thành ThăngLong để lấy công đầu.

Bèn sai tướng dinh tả khu làbọn Nguyễn Hữu Liêu và Trịnh Ninh đem 1 vạn binhtượng đánh phá đường Cầu Dừa tiến thẳng đến cửaTây; tướng dinh hữu khu là bọn Hoàng Đình Ái vàTrịnh Đồng đem 1 vạn 500 binh tượng đánh pháđường Cầu Dền, tiến thẳng đến cửa NamGiao.

Tướngsinh tiền khu là Trịnh Đỗ đem các cơ trung quân vàbọn Thuỵ Tráng hầu hợp binh tượng hơn 1 vạn 2000người đánh phá Cầu Muống tiến thẳng đến cửa CầuGỗ2609.

Chia sai các tướng đã xong, mỗi người đềunhận lệnh sẵn sàng tiến phát.

Tiết chế Trịnh Tùngđốc suất binh [28a] tượng đại dinh gồm 2 vạn 5000người làm hậu đội, tiến đến Hồng Mai2610 đóngquân.

Bèn hạ lệnh rằng: Bài binh bố trận đã xong, tấtcả cờxí không được giăng bậy, chiêng trống khôngđược đánh càn.

Ba quân nghe lệnh đều cuốn cờ imtrống, ngồi yên để chờ đợi.Bấy giờ, Mạc Mậu Hợp tuy đã sang sông, nhưngcòn cậy có sông Cái, có chuẩn bị từ trước.

Sai tướngTây đạo Mạc Ngọc Liễn đem quân bản đạo cố thủ từcửa Bảo Khánh về phía tây đến phường Nhật Chiêu;bọn Bùi Văn Khuê, Trần Bách Niên đem quân bốn vệgiữ cửa Cầu Dừa, qua cửa Cầu Muống đến thẳng cửaCầu Dền, chia dinh thứ, ngày đêm đóng cửa cố thủtrong thành Đại La để chống giữ.

Tướng Nam đạoNguyễn Quyện đem quân giữ từ Mạc Xá trở về đông,ứng cứu quân các đạo.

Quân hai đạo Đông và Bắcđều thuộc quyền Quyện.Mạc Mậu Hợp [28b] tự tay đốc suất thuỷ quân,dàn hơn 100 chiếc thuyền giữ sông Nhị Hà để làmthanh viện.

Nguyễn Quyện đem quân đến dinh, đặtquân phục ở ngoài cửa Cầu Dền để đợi, dàn súng lớnBách Tử2611 và các thứ hoả khí để phòng bị.Bấy giờ Tiết chế Trịnh Tùng phát ba tiếng súnglệnh, các tướng kéo cờ đánh chiêng gióng trống, đếnkhi nghe bảy hồi tù và thì đội ngũ chỉnh tề, giáo mácsáng quắc, tiến lên đánh phá.

Từ giờ Tỵ đến giờ Mùichưa phân thắng bại.

Tiết chế Trịnh Tùng thấy quânhai bên đánh nhau to, người người cùng khoe mạnhđua hùng, bắn ngã sĩ tốt, lại thêm sắc trời thảm đạm,mây mù lúc đọng lúc tan, gió lạnh trời rét, quân línhxô xát, tiếng súng rung trời, trống chiêng dậy đất,bóng cờ kín nội, giáo mác như mây.

Tiết chế TrịnhTùng đốc quân thúc đánh, cầm cờ chỉ huy, chỉ tiếnkhông cho lùi, cứ theo trận đồ mà tiến.

Quan quânsức bội, khí tăng, tả xung [29a] hữu đột, tranh nhauxông pha tên đạn, phá luỹ leo thành, đua nhau lêntrước phá cửa luỹ.

Bọn Văn Khuê, Bách Niên tự liệusức không chống nổi, quân tự tan vỡ tháo chạy.

MạcNgọc Liễn cũng sợ mất mật bỏ trốn.

Quan quân thừathắng đuổi tràn đến tận sông.

Phóng lửa đốt cungđiện và nhà cửa trong thành, khói lửa kín trời.

Tiết chếTrịnh Tùng thúc voi ngựa và quân lính đánh phá cửaCầu Dền, thế quân như tự trời xuống.

Quân Mạc tanvỡ, quân mai phục của Nguyễn Quyện chưa kịp nổidậy, bị chết hết ở ngoài cửa Cầu Dền.

Quyện cùng kế,định liều mạng chạy trốn, nhưng tiến, lui đều khôngcòn đường nào, trong ngoài đều là quan quân mà cửaluỹ lại bị lấp.

Con của Quyện là Bảo Trung, NghĩaTrạch và thủ hạ, tinh binh cố sức đánh, đều chết tạitrận.

Quyện trí cùng lực kiệt, chạy về bản dinh, bịquan quân bắt sống đem dâng trước cửa quân. [29b]Tiết chế Trịnh Tùng cởi trói cho Quyện, đãi theo lễtân khách, tuyên dụ uý lạo, nói tới ân nghĩa nuôidưỡng của tiên vương, không nỡ giết hại.

Quyện thẹnđỏ mặt, phục xuống và tự than rằng: "Tướng thuatrận không thể nói mạnh được.

Trời đã bỏ họ Mạc thìngười anh hùng cũng khó ra sức".

Tiết chế TrịnhTùng khen câu nói ấy.Ngày hôm ấy, quân Mạc xác chết gối lên nhau,lấp đầy hào rãnh, máu chảy trôi chày.

Chém đến hơnmấy nghìn thủ cấp giặc, tướng Mạc bị chết đến mấychục viên.

Khí giới chất như núi.

Cung điện, nhà cửaở kinh thành tiêu điều sạch không.

Mạc Mậu Hợpkinh hoàng sợ hãi, thu nhặt tàn quân giữ sông Cái đểcố thủ.

Tiết chế Trịnh Tùng đem quân đến bờ sông,gặp khi trời đã về chiều, liền nói rằng: Binh pháp cónói: Giặc cùng chớ đuổi.

Bèn thu quân dừng lại đóngdoanh trại theo như trận đồ.Ngày 15, hạ lệnh cho các quân san phẳng luỹ đấtđắp thành Đại La dài đến mấy ngàn [30a] trượng, pháthết bụi rậm gai góc, cày lấp hào rãnh, phá đến thànhđất bằng, không mấy ngày là xong.

Đây là mưu củaNguyễn Quyện để làmkế hoãn binh cho họ Mạc.Bấy giờ quan quân lừng lẫy, dân chúng miền tâynam đều thu về.

Hễ đánh dẹp đến đâu, đều hàngphục được cả.

Từ sông Nhị về tây, đều lấy được hết.Từ sông Nhị về đông dân cũng theo gió mà hướngvề.

Mạc Mậu Hợp từ đấy rất sợ hãi, ăn không nuốttrôi, nằm không yên gối, không dám ngó đến phía tâysông Nhị nữa.Tháng 3, Tiết chế Trịnh Tùng tiến quân đếnhuyện Chương Đức, đóng dinh ở sông Do Lễ2612,sai làm cầu phao cho quân qua sông.

Lại chia quân điđánh dẹp các huyện Thanh Trì, Thượng Phúc, PhúXuyên.

Tiết chế Trịnh Tùng đốc quân đánh dẹp cáchuyện Từ Liêm, Đan Phượng, sau đến Phúc Lộc, TiênPhong, đánh dẹp [30b] các huyện Ma Nghĩa, YênSơn, Thạch Thất, rồi về.

Tháng ấy, Tiết chế TrịnhTùng bàn đemquân về theo đường Ứng Thiên, ThiênQuan, đến cửa khuyết tâu công toàn thắng.

Vuamừng lắm, bàn thăng thưởng huân tước.Thi Hội các cử nhân trong nước.

Cho Trịnh CảnhThuỵ và Ngô Trí Hoà đỗ tiến sĩ xuất thân; Ngô TríTri2613 đỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Họ Mạc mở khoa thi Hội.

Cho bọn Phạm HữuNăng 4 người đỗ tiến sĩ xuất thân; bọn Nguyễn HữuĐức 13 người đỗ đồng tiến sĩ xuất thân2614.Tháng 6, ngày 12, giờ Tý, có nhiều sao băng.Tháng 7, ngày mồng 6, lụt thình lình, nước sôngchảy tràn, gò đống bị ngập, đạo Thanh Hoa lúa mámất mùa.Ngày 15, lại bị lụt.

Dân miền tây nam cũng bị đóikém.[31a] Tháng 8, ngày Mậu Tý mồng 1, giờ NhâmTuất, có nhiều sao băng sắc đỏ, dài 5 trượng, sángnhư luồng điện, chiếu vào nhà người rồi sa xuốngđất; có tiếng kêu như sấmlớn.Mạc Mậu Hợp ngày càng buông tuồng du đãng,tửu sắc bừa bãi.

Bấy giờ người vợ của Sơn quận côngBùi Văn Khuê là Nguyễn Thị Niên có chị ruột là bàhậu của Mậu Hợp, thường ra vào trong cung.

MậuHợp thấy có sắc đẹp, trong bụng thích lắm, liền ngầmmưu dụ giết Văn Khuê để cướp lấy vợ ông ta.Văn Khuê biết chuyện, liền đem quân bản bộ tựđộng bỏ về huyện Gia Viễn, phủ Trường Yên, đóngquân ở đấy không ra nữa.

Mậu Hợp cho gọi hai, balần không được, bèn sai tướng đem quân đến hỏi tộiKhuê (Nguyễn Thị Niên là con gái thứ ba củaNguyễn Quyện).Tháng 10, Bùi Văn Khuê một mặt lấy quân đểchống quân Mạc, một mặt sai con2615 chạy đến hànhdinh Thanh Hoa, vào lạy bẩm xin theo mệnh đầuhàng, quỳ khóc nói: Cha thần là Bùi [31b] Văn Khuêbị họ Mạc ngầm sai quân đến bức hại, sai thần thaymặt cha thần đến mạo tội xin theo về triều đình, cúimình hàng phục xin cầu đường sống, ghi xương khắccốt không quên, trọn đời cảm phục ân đức.

Nay độiđức lớn, xét rõ lòng thành thì xin cho một lữ tới cứuthân hèn mọn.

Nếu oan trời rủ đến phương xa thì chathần xin làm kẻ dẫn đường, muốn chết cũng khôngdámchối, để báo đáp tấc công.Tiết chế Trịnh Tùng nghe nói cười rằng: VănKhuê về hàng, đó là trời cho ta được chóng thànhcông.

Đất đai của bản triều có thể định ngày mà thuphục.Thế rồi, cùng với các tướng, bàn việc dấy binh,dâng biểu tâu lên vua.

Sai Hoàng Đình Ái thống lĩnhtướng sĩ các dinh cơ đi trước cứu Văn Khuê.

Khi quânđến xứ Bái, Đính2616, huyện Gia Viễn, Văn Khuê thấycó quân đến cứu, liền đem quân tử đệ bản bộ 3 nghìnngười ra đón tiếp, lạy rạp ở trước quân.

Đình Ái [32a]lại sai Văn Khuê đem quân bản bộ giữ bến đò ĐàmGiang2617.

Họ Mạc biết Văn Khuê đã đầu hàng, lạicó đại quân đến cứu, liền lui về giữ sông ThiênPhái2618.Ngày 28, Tiết chế Trịnh Tùng đốc suất đại quân raphủ Trường Yên.

Văn Khuê đemquân đến chào, khócvà lạy dưới cờ.

Tiết chế Trịnh Tùng khen thưởng vàuý lạo, ban tước Mỹ quận công, sai đem binh mãthuyền ghe tản bộ đi tiên phong chống nhau vớiquân Mạc.

Họ Mạc sai viên tướng người tông thất làNghĩa quốc công tiết chế quân Nam đạo, hẹn ngàytiến đánh.

Khi quân đến bến đò sông Đàm Xá thì Tiếtchế Trịnh Tùng sai cơ Tả hữu súng phục quân ở vensông để bắn giết.

Lạisai các quân làmcầuphao qua bến đò Đàm Giang, nhưng bị sóng gióphá gãy, hai ngày chưa xong, vì thế mới hạ lệnh choba quân tranh thủ qua sông Hoàng Xá2619 đến núiKiềmCổ2620 ở Yên Quyết mà đóng dinh.[32b] Tướng Nam đạo của Mạc là Nghĩa quốccông đóng quân ở sông Thiên Phái, giữ bến đò ĐoanVĩ2621, lệnh thúc binh dân các huyện Đại Yên2622,Ý Yên đắp luỹ đất ở bờ sông chống cự, thả chông trehai bên bờ sông để phòng giữ quan quân qua sông.Tiết chế Trịnh Tùng sai Văn Khuê ngầm kéo theothuyền ra cửa sông để đánh ở thượng lưu, sai cơ Tảhữu súng đến bắn ở ven sông để đánh ở hạ lưu, saivoi ngựa, quân lính qua sông đánh mạnh vào trunglưu để thu lấy thuyền giặc trên sông.Nghĩa quốc công của họ Mạc trở tay không kịp,bỏ thuyền chạy trốn, quân lính tan vỡ tháo chạy.Quan quân thu được 70 chiếc thuyền và khí giớinhiều không kể xiết.

Nghĩa quốc công thu nhặt tànquân trở về Kinh ấp, giữ bãi Tự Nhiên.

Quan quânlàm cầu phao qua sông, đóng dinh ở huyện Ý Yên,sau tiến quân đến huyện Bình Lục, đóng quân ở cầuLấp2623.

Tướng Mạc là Trần Bách Niên [33a] đemquân tới hàng; được ban tước Định quốc công.

Bấygiờ các tướng Nam đạo của Mạc đầu hàng đến hơn10 người.

Nhân đó, hạ lệnh trong quân không đượcmảy may xâm phạm của dân, các xóm ngõ ở dân giannếu không có việc không được tự tiện vào, ai vi phạmthì trị theo quân pháp.

Do đó, cả xứ Sơn Nam, dânchúng đều yên ổn như cũ, mọi người đem giỏ cơmbầu nước ra đón vương sư, trai gái già trẻ không aikhông ngưỡng mộ ơn đức.Tháng 11, ngày mồng 4, Tiết chế Trịnh Tùng tiếnquân đến bãi Tinh Thần2624 huyện Thanh Oai đóngdinh.

Hiểu dụ rằng: Nhân dân các xứ tây nam đều làdân của triều ta, từ lâu mắc phải chính lệnh tàn ngượccủa họ Mạc.

Từ nay về sau, ta cho các ngươi đềuđược đổi mới, sửa bỏ tệ cũ.

Bọn các ngươi cứ yên ởlàm ăn, không được sợ hãi.

Quân đi có kỷ luật, mộtlòng thương dân.Dân [33b] xiết bao vui mừng, người khoẻ mạnh xinđi theo quân, người già yếu đều ca hát nhảy múa đầyđường.Ngày 14, quân ra cửa sông Hát tiến theo cả haiđường thuỷ, bộ.

Tướng Mạc là Mạc Ngọc Liễn dànthuyền để chống cự, cắm cọc gỗ ở cửa sông Hát, đắpluỹ đất trên bờ sông làm thế hiểm vững.

Quan quântiến đánh phá được.

Ngọc Liễn bỏ thuyền lên bộchạy đến chân núi Tam Đảo, tướng tốt đều tự bỏthuyền chạy lên bờ.

Quan quân qua sông, lấy đượcthuyền bè khí giới nhiều không kể xiết.

Thừa thắngđuổi dài đến tận cửa Nam thành Thăng Long, đóngquânở bến Sa Thảo2625, lấy được thuyền lớn,thuyền nhỏ hàng nghìn chiếc.Đêm ấy, Mậu Hợp trốn chạy về huyện KimThành, trấn Hải Dương.

Tông tộc họ Mạc đều bỏtrốn.

Các tướng Mạc lũ lượt kéo đến cửa quân đầuhàng.

Tiết chế Trịnh Tùng truyền lệnh cho các dinhđóng quân ở bến Sa [34a] Thảo.

Ngăn cấm quân sĩkhông được cướp bóc, để dân được yên nghiệp.

Dâncác phủ huyện Thuận An, Tam Đới, ThượngHồng2626 phía bắc sông Nhị đều xin đầu hàng.

Tiếtchế Trịnh Tùnghạ lệnh vỗ yên.

Đảng cướp ở Thái Nguyên làLiêm quận công (không rõ tên) cũng đem đồ đảngbản bộ 5000 người về hàng.Ngày 25, Tiết chế Trịnh Tùng tiến quân đến xứHải Dương đuổi dẹp bè lũ họ Mạc.

Hạ lệnh trongquân rằng: Quân đi đến đâu, không được cướp bócdân lành, hiếp dâm đàn bà con gái.

Quân đều nghelệnh, dân đều vui mừng, mở cửa đón tiếp.

Khi đếnhuyện Phù Dung2627, đóng quân ở Liễu Kinh, sai Tảthuỷ dinh là Thái quận công Nguyễn Thất Lý đốcsuất bọn Tiền thuỷ quân Bùi Văn Khuê và Đườngquận công, Trực quận công (đều không rõ tên) cùngvới các cơ Nội thuỷ, [34b], 300 chiến thuyền đánhphá huyện Kim Thành.

Họ Mạc bỏ thành chạy trốn,quân trước, quân sau không tiếp ứng được nhau, bỏhết cả thuyền bè.

Quan quân thu được vàng bạc, củacải và đàn bà con gái nhiều không kể xiết.

Quân HảiDương chạy trốn tán loạn.

Quan quân bắt được tháihậu của họ Mạc đem về.

Đến bến Bồ Đề, thái hậu họMạc vì lo buồn mà chết.Mạc [Mậu Hợp] lập con là Toàn làm vương, saicoi việc nước, đổi niên hiệu là Vũ Anh năm thứ 1, rồitự làmtướng đốc quân chống lại triều đình.Tháng 12, ngày mồng 1, giờ Mão, trong mặt trờicó hai điểmđen hình như con quạ.Ngày mồng 3, bấy giờ Phủ tiết chế chia quân cảphá bọn Mạc Kính Chỉ ở xã Tân Mỹ, huyện ThanhHà.

Chémđược đầu giặc và thu được 50 chiếc thuyền,cùng ngựa và khí [35a] giới nhiều không kể xiết.

Cácphủ Hạ Hồng, Nam Sách, Kinh Môn2628, nhà cửa,cung thất bị thiêu huỷ gần hết.Bấy giờ dư đảng của Mạc là Phố quận công,Thuỷ quận công, Miện quận công, Lũng quận công,Hào quận công, Thuỵ quận công, Lương quận công,Nghĩa quận công (đều không rõ tên) và bọn Lại bộthượng thư Phúc quận công Đỗ Uông2629, Lễ bộthượng thư Hồng Khê hầu Nhữ Tông, Công bộthượng thư Đồng Hàng2630, Lại bộ tả thị lang VĩnhSơn hầu Ngô Vĩ, Hộ bộ tả thị lang Ngô Tháo2631,Đông Các học sĩ Ngô Cung, Tự khanh Nguyễn Cận,Sơn Nam thừa chính sứ Đàm Văn Tiết2632, HảiDương thừa chính sứ Phạm Như Dao đều đến cửaquân hàng phục.

Tiết chế Trịnh Tùng hạ lệnh tiếnquân đến xã Tranh Giang, huyện Vĩnh Lại2633 đóngdinh vài ngày rồi về Kinh.Tiết chế Trịnh Tùng sai bọn Trà quận công PhạmVăn Khoái, Liêm quận công, Vũ quận công [35b] đem3000 bộ binh, 2 con voi đánh dẹp sông Phố Lại.

Batướng chia nhau đánh dẹp các huyện Yên Dũng, VũNinh2634.Bấy giờ Mạc Mậu Hợp bỏ thuyền đi bộ, đến mộtngôi chùa ở huyện Phượng Nhỡn ẩn nấp ở đấy 11ngày.

Quan quân đến huyện Phượng Nhỡn, có ngườitrong thôn dẫn đường đưa quan quân vào chùa bắtđược Mạc Mậu Hợp đem đến dinh quân.

Vũ quậncông sai người lấy voi chở cùng với hai kỹ nữ vềKinh sư dâng tù, bêu sống 3 ngày rồi chém ở bến BồĐề, gửi đầu về hành tại Vạn Lại ở Thanh Hoa, đóngđinh vào hai mắt bỏ ở chợ.Trước đây, tông thất họ Mạc là Hùng Lễ côngMạc Kính Chỉ trốn ở Đông Triều.

Đến đây, lại thunhặt tàn quân chiếm cứ huyện Thanh Lâm2627, tiếmngôi ở xã NamGián, huyện Chí Linh, đặt niên hiệu làBảo Định, lại đổi là [36a] Khanh Hựu.

Từ đấy,tông thất họ Mạc là bọn Mạc Kính Phu, Mạc KínhThành, Mạc Kính Thân và trai gái lớn nhỏ vài trămngười đều hưởng ứng.

Các văn thần võ sĩ cũ của họMạc rủ nhau theo về.

Làm tạm hành tại, yết bảngchiêu mộ dân đinh.

Chỉ trong chốc lát các huyện đềuhưởng ứng, quân có đến 7 vạn người.Trước đó, Mạc Mậu Hợp sai con trưởng là Toànquyền coi việc nước, tiếmđặt niên hiệu là Vũ An.

Đếnkhi Mậu Hợp bị bắt, lòng người không phục, lại vềtheo Mạc Kính Chỉ.

Mạc Toàn bỏ trốn, lại bị quanquân bắt được.

Khi ấy, Mạc Kính Chỉ chiếm cứ huyệnThanh Lâm, chia đặt nội ngoại tả hữu, cát cứ cáchuyện để chống lại quan quân.Tiết chế Trịnh Tùng sai bọn Nguyễn Thất Lý, BùiVăn Khuê, Trần Bách Niên, Nguyễn Nga đemquân ậptới.

Kính Chỉ đem quân đánh úp trên sông.

Thấy Lýkhông kịp đánh, chết [36a] tại trận.

Nguyễn Nga bịthương ngã xuống thuyền, quân lính cứu gấp thoátđược.

Bọn Văn Khuê, Bách Niên đều tan vỡ tháochạy.

Quân lương khí giới đều mất về tay giặc.

Từđây, Hải Dương, Kinh Bắc lại quy phụ Kính Chỉ.Ngày 27, Tiết chế Trịnh Tùng sai bọn Thái uýHoàng Đình Ái, Thái bảo Trịnh Đỗ, Trịnh Đồng, TrịnhNinh đốc suất bộ binh và voi ngựa các dinh tiến đánhMạc Kính Chỉ, đóng quân ở huyện Cẩm Giàng, đặtđồn ở dọc sông để chống cự.

Lại sai Thái uý NguyễnHữu Liêu tổng đốc thuỷ quân, tiến đến huyện ThanhLâm, cùng với Đình Ái trong ngoài dựa nhau để cứuviện quan quân ở Cầm Giàng.

Mạc Kính Chỉ đem hếtquân chiếmgiữ Thanh Lâm, lấy một dảy sông dài chiacách nam bắc, dàn quân liền suốt để chống đánh.Ngày thì giăng cờ, đêm thì bắn súng, trong khoảnghàng tháng, quân hai bên cầm cự nhau, không đượclúc nào cởi giáp.

Kính [37a] Chỉ thúc quân đắp thêmhào luỹ ở ven sông Thanh Lâmđể giữ.Ngày 25, Tiết chế Trịnh Tùng hạ lệnh cho cácdinh cơ dời cả hành dinh Thảo Tân vào ở phườngPhúc Lâmphía namthành Thăng Long.Trở lên, kỷ này phụ chép họ Mạc tiếm ngôi, bắtđầu từ năm Đinh Hợi [1527], Mạc Đăng Dung tiếmngôi, đặt niên hiệu là Minh Đức năm thứ 1; truyền 5đời, đến năm Nhâm Thìn [1592], Hồng Ninh năm thứ3, Mạc Mậu Hợp bị bắt.

Lại tiếp từ năm Quý Tỵ[1593], Hùng Lễ công tự xưng Khang hựu năm thứ 1,cho đến lúc mất, trước sau gồm 67 năm.

Lời sấm nói:Họ Mạc được năm Hợi, mất nước năm Hợi.

Xem ĐăngDung cướp ngôi năm Đinh Hợi, đến Mậu Hợp mấtnước nămQuý Hợi2636, quả có ứng nghiệm.Quý Tỵ, [Quang Hưng] năm thứ 16 [1593], (Nămnày họ Mạc mất; Minh Vạn Lịch năm thứ 21).

Thánggiêng, ngày mồng 9, Tiết chế Trịnh Tùng đốc suất[37b] đại quân qua sông Nhị sang phía đông, ngàyđêmđi gấp, thẳng lối Thanh Lâmmà tiến.Ngày 12, đóng dinh ở Cẩm Giàng, đại hội cáctướng bàn chia quân tiến theo cả hai đường thuỷ bộ,vượt sông, đánh gấp.

Sai Thận nghĩa dinh phó đôtướng, hữu tướng, Thái uý Vinh quận công HoàngĐình Ái và Tráng nghĩa dinh phó đô tướng, thái uýDương quận công Nguyễn Hữu Liêu thống lĩnhtướng sĩ các dinh cơ thuỷ bộ tiến đến huyện ThanhLâm.Bấy giờ, quân của Mạc Kính Chỉ không dưới 6, 7vạn người, đem hết ra giữ huyện Thanh Lâm, cách bờnhờ sông làm thế hiểm cố, đóng dinh, đặt trại, dàntrống giăng cờ.

Nhưng quân ô hợp, chưa qua huấnluyện.

Tiết chế Trịnh Tùng truyền phát súng lệnh,thúc quân qua sông để đánh phía thượng lưu.

HoàngĐình Ái qua sông chỗ hạ lưu để đánh phía sau.Nguyễn Hữu Liêu đem thuỷ quân vây [38a] kín bốnmặt, đón chặt lối chạy.

Hôm ấy, bốn phương tám mặtđều phát súng lệnh, ba quân đua sức dồn đánh, nhưcuốn chiếu đuổi dài.Kính Chỉ và họ hàng trai gái đều trốn vào rừngnúi.

Quan quân đuổi đến các huyện Đông Triều, ChíLinh, dò bắt được bọn An Sơn Vương Mạc KínhThành, Hoàng Lương công Mạc Lý Hữu, Quận côngTrần Việt, Bùi Chỉ, Tán lý Nguyễn Nhân Triêm, đềuđem chém hết.

Còn thì chém thủ cấp giặc, thu đượcthuyền ghe khí giới nhiều không kể xiết.Ngày 13, tiến đến Chí Linh.

Phủ tiết chế lại chiaquân đuổi dò.Ngày 14, bắt được Kính Chỉ ở thôn Tân Manh,huyện Hoành Bồ, xứ Yên Quảng (có thuyết nói là bắtđược ở chùa Lôi Âm, huyện Đông Triều) và bọn MạcKính Phu, Mạc Kính Thận, Mạc Kính Giản, Mạc KínhTuần, Phù Nịnh Vương, Hoàng Lễ công, Hùng Lượngcông (đều không rõ tên), cả bọn Vũ An Vương Mạc[38b] Toàn, Cao quận công.

Tu Vũ hầu, thu đượcvàng bạc, của báu và hai quả ấn đồng.

Lại dò đượcbọn thượng thư Mai Công, Nguyễn Doãn Khâm,Nguyễn Khắc Kính, Lại Mẫn, Nguyễn Khắc Tuy,Nguyễn Triệt, Nguyễn Minh Bích, Nguyễn Lễ, Đôngự sử Trịnh Quang Tán, Tả thị lang Vương Văn Hội,Hoa Hữu Mô, Vương Bạt Tuỵ, Nguyễn Hiển Tích,Nguyễn Nhữ Tiếp, Phạm Cung, Hữu thị lang Phạm TriChỉ, Đặng Hài, Nguyễn Diễn, Phạn Phạm, Lê ViếtThảng, Thừa chính sứ Đoàn Thế Bạt, Nguyễn PhongQuắc, Đỗ Hiển, Tự khanh Ngô Áng, Đông các ĐỗTrực, Phan Tông, Tham chính Trần Khánh Khuê, Phủdoãn Nguyễn Tránh, Đô cấp sự trung Hoàng Kỳ,Nguyễn Tuấn Ngạn, Nguyễn Hằng, Giám sát ngự sửLê Thế Lộc, Phạm Điểm Tuần, Vũ Sâm, Phạm TòngMệnh, Đỗ Diễn, Lê Kim Bảng, Hoàng Vụ Bản,Nguyễn Nhân Phúc, Cấp sự trung Trịnh Khắc Thận,Vương Thì Trung, Nguyễn [39a] Đỉnh, Doãn Đàm,Trần Văn Tảo, Hàn lâm Nguyễn Dụng, Hoàng Đĩnh,Phạm Nhữ Năng, Hiến sát sứ Phạm Tự Khiêm, Phó sứNguyễn Nho, Trần Phi Nhỡn, Tham nghị Lê Hồng,Nguyễn Dũng, đoán sự Nguyễn Thạc Đức, NguyễnTấn, đều giải đến nộp ở cửa quân.

Phủ tiết chế bènthu quân về Kinh.Ngày 27, các tướng đưa bọn tông phái họ Mạcbắt được nộp ở cửa dinh.

Tiết chế Trịnh Tùng sai đemra chém cả ở Thảo Tân, sai người đem đầu Mạc KínhChỉ đến hành tại Vạn Lại ở Thanh Hoa dâng dưới cửakhuyết.Tháng 2, Tiết chế Trịnh Tùng sai tướng hiệu tảhữu là bọn Trà quận công Nguyễn Đình Luân, Liêmquận công Lưu Trản đem tinh binh đánh dẹp cáchuyện Lục Ngạn, An Bác2637.

Bấy giờ, bọn đầu sỏđảng giặc là anh em Tú Cục, Tú Tiết đem hơn 1.000đồ đảng tới hàng, [39b] sau lại manh tâm mưu khác.Bọn Đình Luân, Lưu Trản bắt được giết chết cả.

Dưđảng chúng sợ hãi tan vỡ trốn vào rừng núi.Trước đây, Ứng Vương của họ Mạc là Mạc ĐônNhượng chạy trốn đến huyện An Bác, sợ hãi quáthành bệnh mà chết, người nơi ấy chôn tại cạnh chùa.Tháng 3, Mạc Ngọc Liễn trốn lên phương bắc,ngầm tìm người tông thất họ Mạc, tìm được ngườicon của Mạc Kính Điển là Đôn Hậu Vương Mạc KínhCung ở châu Văn Lan, lập làm người nối nghiệp họMạc, đặt niên hiệu là Càn Thống nămthứ 1.Bấy giờ, nhiều người còn giữ hai lòng, chưa quyphục hết, nghe Kính Cung lập lên, liền rủ nhau theovề.

Bấy giờ có mấy chục dư đảng của họ Mạc phiếnhoặc lòng người, tụ tập thành bọn, cướp bóc cácchâu huyện, chia nhau chiếmcứ các nơi.

Từ sông Nhịtrở lên bắc, binh đao hết nơi này đến nơi khác, khóilửa không lúc nào ngớt, quần hùng ẩn náu, [40a] giặccướp lăng loàn.

Bọn lớn kết thành ba chục đảng, bọnnhỏ cũng không dưới mấy chục nhóm.

Đô Ninh ởChân Định2638(trở xuống đều không rõ tên), tự xưnglà Kiến quốc công, chiếm giữ phủ Kiến Xương2639;Ất Kỹ tự xưng là Cương quốc công, chiếm giữ huyệnCẩm Giàng; Thái quốc công chiếm giữ huyện GiaPhúc; Hoa quốc công chiếm giữ phủ Khoái Châu;Nghiêm quốc công chiếm giữ huyện Tứ Kỳ; Khánhquốc công chiếm giữ huyện Sơn Dương2640; Đứcquốc công chiếm giữ huyện Hạ Hoa2641; Mỹ Thọhầu chiếm giữ huyện Thanh Ba; Uy Vương Mạc KínhDụng chiếmgiữ Thái Nguyên, Tráng Vương Mạc KínhChương chiếm giữ huyện Thiên Thi; Nghĩa quốccông chiếm giữ phủ Tân Hưng2642; Văn quốc côngchiếm giữ huyện Tam Dương; Cẩm quốc công chiếmgiữ huyện Thanh Trì; Trung quốc công chiếm giữhuyện Phổ Yên; Phúc quốc công chiếm giữ huyệnHữu Lũng.

Bọn lớn thì hơn vài nghìn người, bọn nhỏthì 7, 8 trămngười.

Đến đâu dân cũng hưởng ứng.Ngày 21, đảng nguỵ ở các nơi đều dấy binh tiếnra sông Nhị, đến bến Bồ Đề, [40b] đốt phá cầu phao ởBát Tràng.

Thế là nhân dân các huyện ở hai xứ HảiDương, Kinh Bắc đều dựng cờ hưởng ứng theo giặc.Ngày 23, Tiết chế Trịnh Tùng sai các tướng chiaquân qua sông đánh phá, chém được hơn vài nghìnthủ cấp, bọn đảng nguỵ tan chạy, các châu huyệnđều dẹp yên cả.Ngày 25, viên thổ quan ở Đại Đồng là Hoà Thắnghầu Vũ Đức Cung2643 đem hơn 3.000 quân bản bộ vềKinh thú tội, quy phục triều đình, dâng 10 mâm vàngbạc châu báu, một pho tượng bằng bạc thay mình, 2bình hoa bạc, 1 lư hương bạc, 1 đôi hạc bằng bạc, 30con ngựa tốt, đến cửa dinh lạy chào.

Tiết chế TrịnhTùng dâng biểu tâu thăng làm Bắc quân đô đốc phủhữu đô đốc, Thái bảo Hoà quận công, hiệu là An Bắcdinh.Bấy giờ, [41a] Tiết chế Trịnh Tùng sai thợ xâydựng cung điện, làm hành tại ở phía tây nam thànhThăng Long, phía bắc Cầu Dừa, tức là chổ Cẩm Đìnhtrước, 1 tháng làm xong.

Rồi sai các đại thần và cácquan văn võ sắm bày cờ xí, chỉnh đốn binh tượng, đểchuẩn bị đón thánh giá.Lúc ấy, vua từ hành tại Vạn Lại, tháng 3 thì khởihành, qua thành Tây Đô, tiến thẳng theo đườngQuảng Bình ra Thiên Quan, qua các huyện MỹLương, Chương Đức, đi 1 tháng đến huyện ThanhOai thì đóng quân.

Tiết chế Trịnh Tùng đem các quanvăn võ đến huyện Thanh Oai đón rước thánh giá, cửnhã nhạc cùng đi về Kinh.Tháng 4, ngày 16, vua lên chính điện, nhận lễchầu mừng của trămquan.

Đại xá thiên hạ.Ban chiếu rằng: Thượng đế sinh ra muôn vật, tướimóc mưa sau cơn sấm sét tung trời; đức vua vỗ trịtám phương, [41b] ban ơn trạch sau buổi tung hoànhuy vũ.

Lẽ không có khác, lời phải ban ra.

Nhà nước ta,Thái Tổ Cao Hoàng Đế ứng mệnh trời, thuận lòngngười, thừa thời cơ mở vận, theo nghĩa lớn dẹp hungtàn, được thiên hạ rất chính đáng, quy mô dựng nướcđã rộng lớn lại lâu dài.

Thái Tông Văn Hoàng Đế nốilời dạy bảo, xướng suất kẻ dưới; Nhân Tông TươngHoàng Đế rạng công người trước, rõ đức sáng xưa;Thánh Tông Thuần Hoàng Đế sáng lập pháp chế, mởra muôn đời văn minh; Hiến Tông Duệ Hoàng Đế kêxét điển chương, chấn chỉnh bốn phương dường mối.Mọi điển chương pháp độ để giữ cơ nghiệp đãtường tận và đầy đủ cả rồi.

Các đời truyền nối, mưulớn công to, mở mang, phò tá, đều theo lẽ chính,ngườisau có thể giữ mãi đời đời.Từ khoảng năm Quang Thiệu, Thống Nguyên,nửa đường gặp phải vận bĩ, bị nghịch thần Mạc ĐăngDung cướp ngôi.

Nhưng chính thống của Tiên vươnghãy còn, ơn sâu ở lòng người [41a] chưa hết.

TrangTông Dụ Hoàng Đế dấy nghĩa quân để dẹp loạn.Trung Tông Vũ Hoàng Đế dựng tổ nghiệp để cứudân.

Kịp đến hoàng khảo ta là Anh Tông TuấnHoàng Đế, trời phú cho đức cương nghị, anh minh;chí những muốn dẹp yên tiếm loạn.

Còn việc dực phùnhật nguyệt, chỉnh đốn càn khôn thì nhờ ở công đứccủa Minh Khang Thái Vương, công nghiệp trunghưng thực bắt đầu từ đó.

Trẫmnối theo công xưa, tómgiữ quyền lớn, lúc nào cũng nghĩ đến việc tiêu diệt kẻthù, khôi phục trung nguyên, mới đặc sai Đô tướngtiết chế các xứ thuỷ bộ chư định, kiểm tổng nội ngoạibình chương quân quốc trọng sự tả tướng thái uýTrường quốc công Trịnh Tùng, nắm cả đại binh, đánhgiết đảng Mạc.

Tháng 12 năm ngoái, bắt được cháucủa tên nghịch tặc Đăng Dung là nguỵ Hồng NinhMạc Mậu Hợp, đã xử theo quân pháp.

Tháng giêngnăm nay, bắt được nguỵ Hùng Lễ công tiếm xưng[42b] Khang Hựu, lại đã hành hình.

Còn dư nghiệtnhư bọn nguỵ Đường An Vương, nguỵ Hùng LượngCông, nguỵ Huệ Thành Công, nguỵ An Sơn Vương,nguỵ Phù Ninh Vương, nguỵ Dũng Nghĩa công đềuđã giết cả.

Tội ác của nghịch tặc đã xử, mốigiận của thần người được nguôi.

Việc đó dẫu làdo anh linh của tiên tổ trên trời ngầm giúp, cũng lànhờ công lao của đô soái khuông phò dựng lại vàcông sức của tướng sĩ vâng mệnh siêng cần, cho nênmới làm nên nghiệp lớn, lấy lại được đô thành xưanày.

Bờ cõi đất đai của nhà nước rộng lớn như cũ;pháp chế chính lệnh của triều đình đương lúc canhtân.

Trẫm nghĩ rằng thiên hạ là thiên hạ của tổ tông,nhân dân là nhân dân của tông tổ, bị khổ về sự tànngược của giặc đã lâu, đương mong ta tìm phương vỗtrị.

Nay ta cầm quyền coi dân buổi mới, nên ban ra ơnhuệ cho đến khắp mọi người.

Định lấy [43a] ngày 16tháng này năm này vào giờ Dần, sẽ ngự ra chính điệnở Kinh thành, đại xá thiên hạ, để ban sức hoá buổimới lên ngôi, thể theo đạo trời, để thoả lòng dânmong chờ thịnh trị.

Quan lại và dân chúng các ngươi,thảy đều nghe cho biết.Khi ấy, xét công ban thưởng, gia phong HoàngĐình Ái làm hữu tướng thái uý Vinh quốc công;Nguyễn Hữu Liêu là thái uý Dương quốc công; TrịnhĐỗ làm thái phó; Trịnh Đồng, Trịnh Ninh đều làm tháibảo; Lê Bách làm thiếu uý Bản quận công; Hà ThọLộc làm thiếu uý; Ngô Cảnh Hựu, Trịnh Văn Hải đềulàmthiếu bảo; Lại bộ thượng thư Nguyễn Mậu Tuyênlàm thiếu phó Quỳnh quận công.

Những người cònlại đều được gia thăng chức tước theo thứ bậc khácnhau.Tháng 5, Thái phó Đoan quận công NguyễnHoàng từ Thuận Hoá đích thân đem tướng sĩ, voi[43b] ngựa, thuyền ghe về Kinh lạy chào, đem sổsách về bình lương, tiền, lụa, vàng bạc, châu báu, khotàng của hai trấn Thuận Hoá và Quảng Nam dângnộp.Tiết chế Trịnh Tùng dâng biểu tâu cho Hoàng làmTrung quân đô đốc phủ tả đô đốc chương phủ sử tháiuý Đoan quốc công, sai tổng đốc tướng sĩ bản dinhvà thống lĩnh 300 chiếc thuyền lớn nhỏ của thuỷquân các xứ Nam đạo đi đánh giặc biển ở các xứ SơnNamvà Hải Dương.Trước đây, nguỵ Kiến quốc công dấy quân chiếmgiữ phủ Kiến Xương đắp luỹ đất trên bờ sông phíađông, từ các huyện Dương Hà, Vũ Tiên xuống đếnChân Định.

Nghĩa quốc công dấy quân chiếm giữhuyện Thanh Lan2644, đều tụ họp đến vài vạn quân,cắm cọc gỗ ở các xứ cửa sông Hoàng Giang2645 đểchống lại quan quân.

Tiết chế Trịnh Tùng sai bọntướng Nam đạo là Bùi Văn Khuê và Trần [44a] BáchNiên đem quân đi đánh, hơn một tháng không phánổi.Đến đây sai Nguyễn Hoàng thống lĩnh các dinhthuỷ binh đi đánh.

Khi đến nơi, Hoàng sai lấy hoả khívà súng lớn bắn đồng loạt, phá tan luỹ giặc.

Bọn giặcsợ chạy.

Quan quân thừa thắng đuổi theo, chém đếnhàng vạn tên, bắt sống tướng giặc đem chém2646.Các phủ Tiên Hưng, Kiến Xương bình được cả.

Saubọn nguỵ Tráng Vương Mạc Kính Chương, Tháiquốc công, Hoa quốc công, Nghiên quốc công, Cẩmquốc công, Cường quốc công, Đông quốc công đềuchiếm giữ vùng Hải Dương.

Tiết chế Trịnh Tùng lạisai Nguyễn Hoàng đem quân đi tiễu trừ thu bắt.Hoàng đánh phá dẹp yên được hết, bắt sống rấtnhiều tướng nguỵ, chémđược quân giặc nhiều khôngkể xiết.

Nguỵ Cương quốc công chạy lên bờ; nguỵTráng Vương Mạc Kính Chương và Thái quốc côngchạy vào [44b] Yên Quảng.

Hai xứ Hải Dương, SơnNam cũng dẹp yên dần.

Chỉ còn nguỵ Càn ThốngMạc Kính Cung và Mạc Ngọc Liễn cùng bọn giặcnguỵ Thứ vương2647, Khánh Vương Mạc KínhKhoan, Yên Dũng Vương, Đường quốc công, Đứcquốc công, Đông quốc công, Văn quốc công, Trungquốc công, Phúc quốc công mà thôi.Tháng 6, Tiết chế Trịnh Tùng sai các tướng đemquân chia giữ các phủ Thượng Hồng, Hạ Hồng,Khoái Châu, Thuận An, Từ Sơn.

Lại ra lệnh cho dânxiêu tán ở các huyện trở về nguyên quán yên nghiệp.Tháng 7, ngày mồng 2, sao Chổi xuất hiện ởphương đông, vận hành theo hướng đông bắc.Bấy giờ, con của Mạc Ngọc Liễn là Quận Lập vàbọn Sơn Đông hầu, Phù Cao hầu trước đã quy thuận,đến đây Sơn Đông và Phù Cao lại mưu phản trốn đi.Quận Lập bị giết.Tháng 10, Thái bảo Hoà quận công Vũ Đức Cungtự xin về trấn giữ đất Đại Đồng để [45a] phòng giặccướp, Tiết chế Trịnh Tùng cho đi.Tháng 11 nhuận, ngày mồng 4, Nguyễn Quyệnchết ở trong ngục.

Trước đây, con Quyện là Nhuệquận công Nguyễn Tín, Thọ Nham hầu Nguyễn Trùvà con của Phù Hưng hầu Nguyễn Phủ là bọn ĐôMỹ, Văn Bảng, Nam Dương, An Nghĩa, Nhân Trí (đềukhông rõ tên) thấy vua Mạc bị bắt, bèn chịu khuấtquy thuận.

Đến đây mưu phản, việc bị phát giác.

BọnNguyễn Tín, Đô Mỹ, Văn Bảng, Nhân Trí đều bị giết.Bọn Nam Dương, An Nghĩa, Thọ Nham lại trốn đitheo nguỵ.Giáp Ngọ, [Quang Hưng] năm thứ 17 [1594],(Minh Vạn Lịch năm thứ 22).

Tháng giêng, Mạc NgọcLiễn đem Mạc Kính Cung đến chiếm cứ huyện AnBắc.Tiết chế Trịnh Tùng sai Hữu tướng Hoàng ĐìnhÁi đemquân đi đánh.Tháng 2, Đình Ái đốc quân đánh phá huyện AnBác, bắt sống nguỵ Vạn Ninh Vương, Nghiêm quốc[45b] công và dư đảng, đều chém hết.

Ngọc Liễnchạy sang phủ Tư Minh xưng thần với nhà Minh.

SauĐình Ái đem quân về đến huyện Yên Dũng bắt đượcnguỵ Phúc quốc công rồi về.Năm này, các xứ Kinh Bắc, Thái Nguyên, LạngSơn can qua rối động.

Khánh Vương Mạc KínhKhoan chiếmgiữ huyện Đại Từ, Thứ vương chiếmgiữThái Nguyên, An quận công chiếm giữ huyện PhổYên, Đông quốc công chiếm giữ huyện Lục Ngạn,Yên Dũng Vương chiếmgiữ huyện Vũ Nhai, Việt quốccông chiếm giữ huyện Sơn Dương.

Quan quân đếnthì giặc giải tán, đi rồi giặc lại tụ họp, các quận huyệnđều khổ vì chúng.Bấy giờ nhà Minh hay sai người sang dò la sựtình, hầu như không ngày nào là không có.

Miềndưới Hải Dương và Sơn Nam, giặc cướp nổi lên nhiều,dân địa phương ngày đêmkhông yên.Ở Đại Đồng, Hoà quận công Vũ Đức Cung từ saukhi về trấn, ngầm chứa hai lòng, [46a] ngầm thông tinđi lại với Mỹ Thọ2648 của giặc, bí mật sai người xâmlược các huyện ở đầu nguồn Trấn Sơn, đánh phá cáchuyện Thanh Ba, Hạ Hoa.

Lại dời dân cư huyện ĐôngLan và Tây Lan2649 vào ở Đại Đồng.

Tiết chế TrịnhTùng sai thái uý Nguyễn Hữu Liêu đem quân đếnđánh đuổi, bắt được Mỹ Thọ rồi về.Tháng 3, ngày rằm, nguyệt thực, trời mưa to.Ngày 22, vua sai Nguyễn Hoàng mang kim sáchgia phong Minh Khang Thái Vương làm Minh KhangNhân Trí Vũ Trinh Hùng Lược Thái Vương.Lời kim sách nói: Đại thần lập nên công to, muôndân trông đợi; triều đình truy phong điển lớn, phảighi công đầu.

Đã chọn ngày tốt ban ra, lại tạc sáchvàng rực rỡ.

Nay Suy trung dực vận hiệp mưu đồngđức phụ quốc kiệt tiết đôn hậu minh nghĩa công thầnđặc tiến khai phủ kim tử [46b] vinh lộc đại phu kiêmtổng nội ngoại bình chương quân quốc trọng sứ Tháiquốc công đặng Minh Khang Nhân Trí Thái VươngTrịnh Kiểm vốn là đường kiều họ lớn2650, hoànquyển dòng sang2651.

Buổi đầu ứng theo cờ nghĩa,sửa kinh luân giềng mối buổi gian truân; một phenthu lại cõi xưa, định hưng phục quy mô khi phò tá.Đối với Tiên vương, công tốt có nhiều; xét đến connối, nghiệp lớn càng rõ.

Có khác gì Tây Bình2652 cảnhà trung nghĩa, xã tắc được yên; Phần Dương2653dựng lại quốc gia, thiên hạ công nhất.

Phúc trước đếnnayrực rỡ, hiệu mới nên được tôn sùng.

Đặc sai Suytrung dực vận đồng đức công thần đặc tiến phụ quốcthượng tướng quân Trung đô đốc phủ tả đô đốcchưởng phủ sự thái uý Đoan quận công thượng trụquốc Nguyễn Hoàng mang kim sách tiến phong làmSuy trung dực vận hiệp mưu đồng đức phụ quốc kiệttiết đôn hậu minh nghĩa [47a] công thần thượngtướng Minh Khang Nhân Trí Vũ Trinh Hùng LượcThái Vương.

Mong lâu bền mãi mãi, để cho con cháuđược vinh hiển lâu dài.

Hãy kính theo đó.Sai bọn Nguyễn Mậu Tuyên đem sắc chỉ truytặng gia phong Thái tể thái sư Hưng quốc côngNguyễn Kimlà Chiêu Huân Phụ Tiết Tĩnh Công.Tháng 4, ngày Kỷ Mậu mồng 1, nhật thực, trờimưa.Đại hạn.Ngày 28, Hữu tướng Hoàng Đình Ái đem quânđánh phá huyện Hữu Lũng2654, chém được nguỵPhúc quận công, lấy đầu truyền về Kinh sư.Viên hàng tướng đất Thái Nguyên là Địch nghĩadinh Liêm quận công (không rõ tên), bắt được nguỵHoành Mỹ công [47b] (không rõ tên).

Vĩnh quậncông đemdư đảng chạy đến huyện Võ Nhai.Ngày 11, Mạc Kính Cung lấy Mạc Ngọc Liễn làmthái phó đem quân chiếm giữ núi Yên Tử2655, đánhcướp huyện Vĩnh Lại, đi đến đâu nhiều người theo về.Tiết chế Trịnh Tùng sai Nguyễn Hoàng đem thuỷquân tiến thẳng đến Hải Dương đánh tan.

Ngọc Liễnchạy về huyện An Bác, sau chiếm giữ châu VạnNinh2656.Tháng ấy, sao Kimđi trái độ.Hạn, cầu đảo được mưa.Mạc Kính Cung và đảng nguỵ trốn sang ở LongChâu2657 của nhà Minh, đến đây hay [48a] đemngười Long Châu về cướp các châu ở Lạng Sơn.

Tiếtchế Trịnh Tùng sai quân họp với quân ba ty LạngSơn đánh đuổi.

Đảng nguỵ chạy về Long Châu.Tháng 6, người xã Vũ Lăng, huyện Tiên Minh2658là Vũ Đăng dấy binh chiếm giữ huyện Siêu Loại, tụtập bè đảng, tự xưng là La Bình năm thứ 1.

Tiết chếTrịnh Tùng bắt được đemchém.Nguỵ Tín Vương (không rõ tên) dấy binh chiếmgiữ huyện Vũ Nhai, sai Ninh quốc công nguỵ (khôngrõ tên) đemquân chống đánh ở Thái Nguyên.Việt quốc công nguỵ tự mặc áo hoàng bào dấybinh chiếm giữ huyện Tam Dương2659 cướp bóc dânđịa phương.

Tiết chế Trịnh Tùng sai phó tướng Bạtquận công Phạm Doãn Sinh đem quân bản bộ trấngiữ huyện TamNông để giữ yên dân Hưng Hoá.[48b] Tháng 7, ngày mồng 2, Phò mã2660 đô uýthái phó Đà quốc công Mạc Ngọc Liễn đem quânchiếm giữ châu Vạn Ninh, bị ốm chết.

Con là bọn phòmã Sơn Đông chạy sang Long Châu phụ theo MạcKính Cung.Khi Ngọc Liễn sắp lâm chung, có di chúc để lạikhuyên Mạc Kính Cung rằng: "Nay khí vận nhà Mạcđã hết, họ Lê lại phục hưng, đó là số trời.

Dân ta làdân vô tội mà để phải mắc nạn binh đao, sao lạinỡ thế!

Bọn ta nên tránh ra ở nước khác, chứanuôi uy sức, chịu khuất đợi thời, xem khi nào mệnhtrời trở lại mới có thể làmđược.

Rất không nên lấy sứcchọi sức, hai con hổ tranh nhau tất có một con bịthương, không được việc gì.

Nếu thấy quân họ đếnthì ta nên tránh, chớ có đánh nhau, nên cẩn thận màgiữ là hơn.

Lại chớ nên mời người Minh vào [49a]trong nước ta mà để dân ta phải lầm than đau khổ, đócũng là tội lớn không gì nặng bằng".

Đến đây thìchết.Tráng Vương Mạc Kính Chương của họ Mạccùng với Thái quốc công nguỵ đem quân đến cướpbóc các huyện Thanh Hà, Tứ Kỳ.

Lại quốc côngngười huyện Vĩnh Lại mưu phản cũng đem quân bảnhuyện đi theo.

Bấy giờ nhân dân các huyện ở HảiDương mất mùa to, đói kém đến ăn thịt lẫn nhau, chếtđói đến một phần ba.Tháng 8, Hữu tướng Hoàng Đình Ái đem quânđánh phá Lạng Sơn.

Nghiêm quốc công nguỵ rahàng, vẫn bị giết.Tháng 9, nguỵ Uy Vương Mạc Kính Dụng sai bèlũ là bọn Xuân Sơn hầu và Văn quốc công đem quânđánh úp Thái Nguyên.

Tướng quy thuận là Liêmquốc công bị chết trận.

Tiết chế [49b] Trịnh Tùng saiThái uý Nguyễn Hoàng đem quân đánh phá ở VũNhai, dẹp yên rồi đemquân về.Tháng 10, Tiết chế Trịnh Tùng sai Thái uýNguyễn Hoàng thống lĩnh thuỷ quân, Thái uýNguyễn Hữu Liêu đốc suất bộ binh, hai đường tiếnthẳng đến Đại Đồng, đánh phá dinh của Hoà quậncông Vũ Đức Cung, chia quân đằng trước, đằng sauđánh ập lại.

Đức Cung đem bọn con em chạy vềNghĩa Đô.

Hai tướng đemquân về.Thái uý Nguyễn Hữu Liêu tung kỳ binh đánh trạicủa bọn Xuân Sơn hầu và Văn quốc công, phá được,bắt được 3 con voi, đốt doanh trại, nhà cửa rồi về.Tháng 12, tên nguỵ Vũ Đức Cung ở Đại Đồng saingười dâng nộp vàng bạc, của báu và ngựa, [50a] vềKinh vào chầu, thú tội xin tha.

Vua y cho.Lập phủ Thái Vương ở phường Phúc Lâm, sai dờihành tại đến bên tả cửa Namcủa thành.Bấy giờ, các huyện ở Thái Nguyên vẫn bị bọn UyVương nguỵ Mạc Kính Dụng chiếm giữ, Lạng Sơnvẫn bị bọn Mạc Kính Cung, Mạc Kính Khoan chiếmgiữ, những nơi chúng chiếm bị cướp bóc, nhân dânđịa phương quá nửa không được về làm ruộng, đồngruộng bị bỏ hoang.Ất Mùi, [Quang Hưng] năm thứ 18 [1595] , (MinhVạn Lịch năm thứ 23).

Tháng giêng, bấy giờ vua bịbệnh phong không coi chầu được.

Xuống chiếu miễnchầu cùng các lễ yết, lễ giao tự.Tháng 2, Tiết chế Trịnh Tùng sai tướng hiệu cácdinh đóng 50 chiến thuyền.Tháng 3, thi Hội các cử nhân trong nước ở bếnThảo Tân.

Cho Nguyễn Thực và Nguyễn Viết Trángđỗ tiến [50b] sĩ xuất thân; bọn Nguyễn Đức Mậu 4người đỗ tiến sĩ đồng xuất thân.Tiết chế Trịnh Tùng cho đóng xe hai bánh, trangsức bằng ngọc ngà, trên xe làm mui sơn, hai bên xekhắc lan can bằng ngà, bốn vách sơn then, thếpvàng.

Lại làm thang nhỏ để lên xe.

Trước xe đặt mộtđòn ngang, sai bốn lực sĩ đẩy.

Kiểu xe này do Thái uýNguyễn Hoàng sáng chế.Sao Kim, sao Mộc mọc chung vào vùng sao Thất.Sai thu tiền đại tập2661 của các xứ trong nước đểdùng vào việc nước.Xuân Sơn [hầu] nguỵ tự xưng là Nghĩa quốccông, sai người bắt trộm một con voi công đem vềchâu CảmHoá2662.Tháng 4, Tiết chế Trịnh Tùng sai chỉ huy sứ,Trung Tín hầu (không rõ tên) cùng với tổng binhThái Nguyên là Đức Trạch hầu Lại Thế Quý đemquân đến châu CảmHoá, gặp [51a] Uy Vương nguỵMạc Kính Dụng và bọn Xuân Sơn [hầu], SơnĐông [hầu].

Thế Quý tung quân ra đánh, chém được600 thủ cấp, lại lấy được 1 con voi đực, 10 con ngựavà quân nhu khí giới rồi về.Bấy giờ, người ở đầu nguồn xứ Thanh Hoa là tháiphó nguỵ Cương quốc công (không rõ tên) nổi quânchiếm giữ miền trên huyện Quỳnh Lưu, xứ Nghệ An,cướp bóc cư dân.

Quân trấn thủ Thanh Hoa là bọn HàThọ Lộc, Trịnh Văn Hải gọi quân đi đánh phá được,bắt được đồ đảng của giặc, đều giết hết.Tháng 5, hạ lệnh cho các dinh cơ kê khai cáccông thần dốc lòng ra sức, trước sau bảo toàn đượcchiến công, định thành ba bậc, tâu công để xét banthưởng.

Lệnh ra hai ba lần, rồi lại ỉm đi không thihành.Bấy giờ nhân dân mất mùa, đói to, lại thêm ôndịch, người chết xác gối lên nhau.[51b] Tháng 6, ngày 12, Xuân Sơn [hầu] nguỵcùng với những người huyện Phổ Yên là bọn nguỵTấn quận công (từ đây trở xuống đều không rõ tên).Thắng quận công, Quế quận công tập hợp được 500quân cướp bóc huyện Tam Dương.

Khi ấy, huyệnquan đem nhiều binh dân, chặn đón đường hiểm yếu,chém được 46 thủ cấp của bọn nguỵ Tấn, Thắng,Quế, Xuân Sơn [hầu] chỉ thoát được thân mình.Hạn.Ngày 22, giờ Thân, hai mặt trời cùng mọc.Ngày 24, tổng binh Thái Nguyên là Nghiêm quậncông Trịnh Duy Tinh chém được Nghĩa quốc côngnguỵ Đỗ Điền và bè lũ ở Thái Nguyên.

Bây giờ Lạiquận công nguỵ tự xưng là Ly quốc công, cha concùng đem đảng giặc từ Yên Quảng thâm nhập HảiDương, cướp bóc các huyện ở ven sông, đến huyệnĐông Triều đánh úp dinh trấn thủ, Lăng quận công(không rõ tên) bị hại.[52a] Tháng 7, Xuân Sơn [hầu] nguỵ tự xưng làBảo quốc công, đemđảng giặc đánh cướp huyện PhổYên.

Tiết chế Trịnh Tùng sai quân đi đánh phá, bắtđược 4 con ngựa, 1 quả ấn đồng, bọn giặc chạy tan.Lại sai Lại Thế Quý đem quân đánh phá các xứ TháiNguyên, Cao Bằng, bắt được tướng giặc là bọn KỳSơn Vương, Phúc Vương (đều không rõ tên) đều giếtcả.Ngày Giáp Ngọ 13, trời không mây mà có sấm,bỗng sét đánh vào cột cung điện.

Đêm ấy, mặt trănglại đi vào vùng sao Tâm, sau thành quầng ở sao Tuế.Ngày Giáp Thìn 13, đại hội các quan văn võ tuyênthệ ở phố bên tả cửa Namthành Thăng Long.Ngày 25, Xuân Sơn [hầu] nguỵ về hàng, đến Kinhsư xin chịu tội, giao về cho tướng bản thuộc, sau bắtgiết.Sao Hoả phạm vào vùng sao Mão, đến hết nămkhông về khu vực mình.[52b] Sai Nghị quận công Nguyễn Duy Nhất giữhuyện KimĐộng2663.Tháng 8, hạ lệnh đại điểm duyệt quân lính ở ThảoTân, số quân được hơn 12 vạn.Đại hạn, từ tháng 8 đến hết năm không mưa, đếntháng 2 năm sau mới mưa, lúa má chết khô, mùa màngmất hết, nhân dân đói to.Tháng 9, hạ lệnh đặt quân khám xét hình ngục, đểxử đoán các án đáng ngờ trong nước.

Lấy hai viênquan văn là Ngô Tháo và Nguyễn Hoành Từ, võquan là Lê Chẩn là chức ấy, ban cho ấn công sai.

Saulại đặt thêm 3 viên nữa, nhưng đều không giữ đượcđúng luật pháp, nên lại bãi bỏ chức ấy.Tháng 10, saisửa chữa điện Tây Kinh.Bấy giờ, bề tôi cũ của họ Mạc là Hàn lâm học sĩNguyễn Thì Dự người huyện Đông Ngàn, tự xưng làthái bảo Lễ quận công, tiếm đặt hiệu cho con làThuận Trị [53a] Vương, dấy quân chiếmgiữ huyệnLục Ngạn, đón chặn đường hiểm yếu ở Lạng Sơngiết viên tổng binh bản xứ là Lang quận công (khôngrõ tên), cướp đoạt 1 con voi và tài vật.Tháng 11, Tiết chế Trịnh Tùng sai Kế quận côngPhan Ngạn đem các cơ thuỷ quân, 300 chiến thuyềnvà 1 con voi đến trấn giữ huyện Thanh Lâm trấn HảiDương, Trịnh Văn Chương giữ huyện Vĩnh Lại,Nguyễn Đình Luân giữ huyện Cẩm Giàng, Hải quậncông (không rõ tên) giữ huyện Đường An, VươngTrân giữ huyện Siêu Loại.Tháng 12, trộm cướp nổi lên khắp nơi, đốt nhàgiết người, cướp bóc của cải gia súc.Bính Thân, [Quang Hưng] năm thứ 19 [1596] ,(Minh Vạn Lịch năm thứ 24).

Tháng giêng, ngàymồng 2, Tráng Vương nguỵ Mạc Kính Chương dời rađóng ở Yên Quảng, chiếm giữ xã Hương Lan châuVạn Ninh, sai tướng là Lỵ quốc công người Vĩnh Lại,Thái quốc công người Gia Phúc (đều không rõ tên),các con em dòng họ Mạc là bọn Mạc Vĩ, Mạc Lý đem80 chiếc thuyền chiến lớn nhỏ [53b] đánh vào cáchuyện Tứ Kỳ, Vĩnh Lại.Ngày mồng 3, đến sông ở các huyện Thanh Lâm,Thanh Hà, đánh nhau với quân của Phan Ngạn từ giờtý đến giờ ngọ, kịch chiến trên sông.Bấy giờ Phan Ngạn ngựa chưa kịp đóng yên,quân chưa kịp mặc giáp mà thuyền giặc đã đến cửadinh, quân lính đều luống cuống, cùng ra với PhanNgạn để chống cự chỉ có 45 người thôi.

Viên tướngngười Giao Thuỷ là Lễ quận công thấy thế giặc mạnh,tự liệu quân ít, sức không chống nổi, tự đemquân củathuyền mình lui trước.Phan Ngạn cho là nhát sợ, chém chết rao cho mọingười biết.

Thế là ai nấy đều liều chết cố đánh.

Lạiđược một đội thuyền nhẹ ở Tây Chân2664 xông đến.Tướng giặc ngờ có quân cứu viện đến, liền tự tan vỡ,bỏ thuyền nhảy xuống sông trốn chạy.

Phan Ngạnbèn vẫy các thuyền lớn nhỏ của quân mình, nhất tềxông lên kịch chiến ở giữa dòng, chém tướng giặc làbọn Lỵ [54a] quốc công, Thái quốc công, An quậncông, Thuỵ quận công (đều không rõ tên) và hơn 20viên tỳ tướng, chémđược 2298 thủ cấp giặc, thu đượcthuyền bè khí giới nhiều không kể xiết, bắt sống đượcmấy viên tướng giặc là bọn Hào quận công (không rõtên).

Đảng giặc đều tan về quê quán.Ngay hôm ấy, giải tướng giặc là Hào quận côngđến cửa quân.

Phan Ngạn tự mình cởi trói và dỗ rằng:Ngươi muốn sống hay muốn chết.

Nếu muốn sống thìta dùng ngươi làm hướng đạo, bắt được Tráng Vươngthì ta tha tội chết cho ngươi.

Hào quận công bèn xinđưa đường, dẫn quân đi gấp theo đường biển raQuảng Yên bắt Tráng Vương để lo báo đáp.

PhanNgạn nghe xong, sai chọn thuyền nhẹ và mấy trămquân tinh nhuệ, cùng 5 chiếc thuyền chiến, tự mặc áogiáp khắp mình, giấu Hào quận công ở trong thuyền.[54b] Ngày mồng 4, Ngạn bàn với các tướng rằng:Việc binh quý ở thần tốc.

Ta lấy quân chiến thắng,thừa thế chẻ tre, nếu một trận đánh hai lần thắng, thìđó là trời giúp cho ta thành công lớn, có thể so cùngcác danh tướng đời xưa.

Tôi mong các tướng sĩ nghelệnh hãy đồng tâm hiệp lực để lập công danh, tiễu trừgiặc nguỵ thì công của bọn ta không gì to bằng.Các tướng đều nói: Xin tuân lệnh.Hômấy, Ngạn chọn các tráng sĩ, giả làmsắc áo vàcờ của quân Kính Chương.

Ngạn tự làm tiền đội, cácthuỷ quân lục tục tiến theo.

Đêm hôm ấy, Ngạn tự đithuyền nhẹ, xông trước vào hai lần cửa.

Người giữcửa hỏi, trả lời rằng: Ta là binh thuyền của Hào quậncông, nhân thắng trận, bắt được tướng giặc là bọn Kếquận công giải về trước dâng nộp vương ta.

Do đấy,vào được các lớp cửa mà thẳng tiến, 3 ngày đêm thìđến [55a] xã Hương Lan, châu Vạn Ninh.

Khi sắp đếngần thuyền Kính Chương, Kính Chương ngỡ là Hàoquận công thắng trận trở về liền ra đón.

Ngạn thét: Talà Kế quận công đây, bọn ngươi nên mau mau chịutrói để khỏi bị gươmđao.Kính Chương nghe nói, trở tay không kịp, liền bỏthuyền chạy lên bờ, chạy đến giữa bãi cát thì bị quanquân bắt được, cùng với vợ cả vợ lẽ 20 người, chém40 tên đồ đảng.

Bấy giờ quân lính phần nhiềutranh nhau lấy của cải của giặc, để dư đảng giặctản mác chạy trốn được vào rừng núi.

Quân Ngạn đãthu được toàn thắng, một lần đánh thắng hai trận liền,quân lính vui mừng, khải hoàn về Kinh giải nộp.Mạc Kính Chương ở dưới cửa khuyết.

Hôm ấy,Tiết chế Trịnh Tùng ban thưởng chiến công, ban choPhan Ngạn 1 bài vàng, 10 cân vàng ròng.

Lại thưởngcho các tướng sĩ đã chấp hành mệnh lệnh 300 cânbạc, [55b] đặt yến tiệc lớn để khao thưởng.Bấy giờ bề tôi họ Mạc lắm quỷ kế, tố cáo với nhàMinh rằng: Quân nhà Lê chính là họ Trịnh tranhcường, dấy binh đánh giết bề tôi thần phục củathượng quốc cùng con cháu họ Mạc, thực khôngphải là quân trung hưng của con cháu nhà Lê.

Vì thế,nhà Minh nhiều lần sai sứ qua cửa Trấn NamGiao2665, mang điệp văn sang nước ta hẹn đến cửaquan hội khám xem có thực là con cháu nhà Lê haykhông.Ngày 29, sai bọn Hộ bộ thượng thư kiếm Đôngcác học sĩ Thông quận công Đỗ Uông và Ngự sử đàiđô ngự sử Nguyễn Văn Giai làm quan hầu mệnh đếncửa Trấn Nam Giao trước, trao đổi điệp văn thư từ vớiviên Tả giang binh tuần đạo Trần Đôn Lâm, lời lẽphần nhiều khiêm tốn.

Sau lại sai Hữu tướng HoàngĐình Ái [56a] đem quân tiếp đến Lạng Sơn làm hậuứng.

Sai tộc mục2666là hoàng huynh Lê Ngạnh, LêLựu và bọn Công bộ thị lang Phùng Khắc Khoancùng mang con ấn của An Nam đô thống sứ ty và haitờ kiểu ấn mực của quốc vương An Nam trước, 100cân vàng, 1000 lạng bạc cùng mấy chục kỳ lão lêncửa Trấn NamGiao để chờ hội khám.Tháng 2, ngày mồng 1, Tả giang ninh tuần đạo,đề hình án sát sứ ty phó sứ Trần Đôn Lâm gửi điệpvăn đòi vua phải đích thân đến cửa Trấn Nam Giao đểhẹn hội khám.Ngày mồng 5, vua đích thân đốc suất bọn Hữutướng Hoàng Đình Ái, Thái uý Nguyễn Hoàng,Nguyễn Hữu Liêu, Thái phó Trịnh Đỗ và các tướng sĩ,binh tướng gồm hơn 1 vạn đến cửa Trấn Nam Giaohẹn ngày hội khám.

Bấy giờ nhà Minh dây dưa thoáithác, đòi lấy người vàng, ấn vàng [56b] theo lệ cũ,không chịu đến khám, thành ra quá kỳ hạn.Tháng 3, vua trở về Kinh.Mùa hạ, tháng 4, hạ lệnh cho phủ, huyện, tổng,xã các xứ trong nước, nơi nào phải trải binh lửa, nhândân xiêu tán, thì cho về làm ăn, tha phu dịch 3 năm.Nhưng quan địa phương phần nhiều nhũng nhiễu, hàkhắc bạo ngược, dân nhiều người vẫn phải xiêu tán,chưa được an cư lạc nghiệp.Hạ lệnh duyệt tuyển binh lính nguyên ngạch mớivà cũ.

Người nào có công đã được trao chức tước thìmiễn, người nào tuổi già sức yếu thì sa thải, ngườinào sức vóc mạnh khoẻ thì bổ sung cho đủ ngạchbinh.Ngày rằm, nguyệt thực.Bấy giờ đại hạn, thóc lúa vụ chiêm đều không thuđược, đầm phá khô cạn, cây cỏ úa vàng, hoa khôngkết trái.

Trộm cướp quần tụ trong dân gian, bọn lớnđến 7, 8 trăm đứa, bọn nhỏ cũng không dưới vài trăm,ngày đêm đốt phá [57a] nhà cửa, cướp đoạt của cảigia súc, thuỷ bộ không thông, đường sá bế tắc, dânđói nhiều, chết đến quá nửa.Tháng 5, Thái bảo Hoà quận công Vũ Đức Cungtự dời dinh Đại Đồng về ở Nghĩa Đô.Tháng này, sai viên hàn lâm quy thuận là PhạmHồng Nho cùng với thừa chính sứ Thanh Hoa là LễCung nam Hồ Bỉnh Quốc đi khám đạc đất bãi dâu xứấy để định ngạch thuế.Mùa thu, tháng 7, bấy giờ trời không mưa gió mànước sông Lô tự dâng tràn đến hơn một tuần.Sao Chổi xuất hiện, vận hành theo hướng tây bắc.Sai sửa làm các điện thái miếu ở trong thànhThăng Long.Ngày Nhâm Ngọ 17, rước [57b] thần vị của TháiTổ Cao Hoàng Đế và liệt thánh hoàng đế vào điệnThái Miếu thành Thăng Long để cúng tế quanh năm.Tháng 8, ngày Giáp Thìn mồng 9, giờ NhâmThân,nước ở sông hồ, đầm ao, giếng thơi bỗng dưng sôiđộng, một giờ mới yên.Tháng này, hạn, mật đảo có mưa.Tháng 8 nhuận, ngày mồng 1, nhật thực.Bấy giờ sai thợ đúc 2 tượng người vàng và bạc,đều cao 1 thước 2 tấc, nặng 10 ân, lại đúc 2 đôi bìnhhoa bạc, 5 chiếc bình hương nhỏ bằng bạc, lại sắmsẵn lụa thổ quyến và các vật cống để phòng sang sứphương bắc.Mùa đông, tháng 11, ngày 25, Phạm Hàng, ngườixã Thi Vụ, huyện Đại Yên, tự xưng là [58a] Thiên Namchiêu thảo đô nguyên suý, ngày 27 vào chiếmgiữ núiĐam Khê, huyện Yên Mô, đánh phá các xã gần đấy,đến đâu mọi người đều theo phục, hơn 1 tháng đãđược hơn 1 vạn quân.

Từ đó các phủ Trường Yên, LỵNhân, giặc cướp đều nổi dậy, trở ngại nhiều chongười qua lại mà dân binh các xã Đồi Thượng phầnnhiều theo đảng giặc.

Cha con Lễ Giang hầu cũngdốc lòng theo phục.

Tiết chế Trịnh Tùng sai Mỹ quậncông Bùi Văn Khuê đemquân cùng với viên thổ quanYên Mô là Lương quận công Nguyễn Thể đi đánh bắtđược PhạmHàng giải về Kinh chém.Tháng 12, ngày mồng 4, viên tướng trấn thủThanh Hoa là Thiếu bảo Diễn quận công Trịnh VănHảo chết.

Tặng Thái bảo.Tháng này, sai bọn Hộ bộ thượng thư kiêm Đôngcác học sĩ Thông quận công Đỗ Uông [58b] làmquanhầu mệnh, cùng với Quảng quận công Trịnh Vĩnh Lộcmang hai người vàng người bạc và các vật cống tớithành Lạng Sơn để đợi nhà Minh hội khám.

Bấy giờviên thổ quan Long Châu của nhà Minh nhận nhiềucủa đút lót của bọn họ Mạc, vì thế vào bè với chúngmà thoái thác, nên việc không xong, lại vừa gặp tếtNguyên đán, bọn Đỗ Uông, Vĩnh Lộc lại trở về Kinh.Đinh Dậu, [Quang Hưng] năm thứ 20 [1597] ,(Minh Vạn Lịch năm thứ 2).

Tháng 2, ngày mồng 10,sai viên phủ doãn Phụng Thiên sửa lễ trâu rượu tếmiếu Minh Khang Thái Vương.Ngày 19, sai bọn quan hầu mệnh Đỗ Uông vàNguyễn Văn Giai lại lên cửa Trấn Nam Giao thăm dòtin tức nhà Minh.

Sai tướng Bắc đạo Thuần quậncông Trần Đức Huệ cùng với bọn Hội quận công,Hoành quận công (đều không rõ tên) đem quân hộtống.

Khi đến thành Lạng Sơn [59a] đóng dinh thìbọn nguỵ Phúc Vương và Cao quốc công (đều khôngrõ tên) đem quân đến đánh cướp, giết Hội quận côngtại trận.

Bọn Thuần quận công và Hoành quận côngđem quân chạy thoát.

Khi trở về Kinh đều bị tướcbinh quyền.

Bọn Đỗ Uông, Nguyễn Văn Giai vàochiếmgiữ vách núi được thoát.Tháng 3, Nguyễn Đương Minh người huyện YênPhong tự xưng là Phúc Đức năm thứ 22667 đem ngườitrong huyện dấy quân đánh cướp các huyện bên.Hôm ấy, Hữu tướng Hoàng Đình Ái sai thuộc tướngđánh bắt được, đem chém, bắt được 4 tên đồ đảnggiải đến cửa dinh, cũng chémcả.Bấy giờ, ở vùng Sơn Tây, trời mưa ra máu.Tháng này, nhà Minh lại sai viên quan uỷ nhiệmlà Vương Kiến Lập tới nước ta đòi lễ cống và giục hộikhám.

Điệp văn tới Kinh sư, triều đình nghị bàn việckhởi hành.Ngày 28, vua đích thân đốc suất bọn Hữu tướngHoàng [59b] Đình Ái, Thái uý Nguyễn Hoàng,Nguyễn Hữu Liêu, Thái phó Trịnh Đỗ cùng 7, 8 viêntả hữu đô đốc và 5 vạn binh tướng, đem theo cả viênquan uỷ nhiệm của nhà Minh Vương Kiến Lập cùngđi, lên cửa Trấn NamGiao ở Lạng Sơn.Tháng 4, ngày mồng 10, vua chỉnh đốn binhtượng, qua cửa Trấn Nam Giao, cùng với quan nhàMinh là bọn Tả giang tuần đạo sát phó sứ Trần ĐônLâmvà quan các phủ Tư Minh, Thái Bình, các châuLong Châu, Bằng Tường tỉnh Quảng Tây cử hànhhội khám.

Trong lễ giao tiếp, hai bên đều vui vẻ mừngnhau.

Từ đấy, hai nước Nam Bắc lại trao đổi với nhau.Sai Công bộ tả thị lang Phùng Khắc Khoan làmchánh sứ, Thái thường tự khanh Nguyễn NhâmThiêm làm phó sứ sang tuế cống nhà Minh và cầuphong.Khắc Khoan đến Yên Kinh, vừa gặp tiết Vạn Thọcủa vua Minh, dâng 30 bài thơ lạy mừng.

Anh vũđiện đại học sĩ [60a] thiếu bảo kiêm thái tử thái bảoLại bộ thượng thư nhà Minh là Trương Vị đemtập thơVạn Thọ ấy dâng lên.

Vua Minh cầm bút phê rằng:Người hiền tài ở đâu mà không có.

Trẫmxemthơ, thấyhết lòng trung thành của Phùng Khắc Khoan, rấtđáng khen ngợi.

Liền sai đưa xuống khắc in để banhành trong nước.

Khi ấy, sứ Triều Tiên là Hình tàothamphán Lý Toái Quang viết tựa cho tập thơ.Bấy giờ, cha con Dũng quận công Nguyễn KhắcKhoan là thổ quan ở huyện Minh Nghĩa liên kết vớiđảng nguỵ, tụ tập bọn gian ác, định làm loạn ở Kinhấp.

Ban đêm, chúng thường nổi lửa đốt phá phốphường.

Việc phát giác, quan quân bắt được 3 chacon Khắc Khoan và 24 tên đồ đảng ở ngoài cửa Namthành Thăng Long, tìm được ấn gỗ, cờ chiêng, khígiới và [60b] sắc mệnh đem về nộp.

Tiết chế TrịnhTùng sai đem đốt hết, chém chết cha con KhắcKhoan và đồ đảng, lấy đầu đembêu.Ngày 20, vua về Kinh sư.

Xa giá đến YênThường.

Tiết chế Trịnh Tùng thân hành rước lạy ởYên Thường, đi theo ngự giá về cung.

Vua ra coichầu.

Tiết chế Trịnh Tùng thân đem các đại thần vàcác quan văn võ làmlễ lạy mừng.Hạ lệnh duyệt tuyển binh lính.

Chọn người khoẻmạnh bổ vào ngạch lính, những người già yếu thì lựathải ra.

Nhưng xét duyệt đã được mấy năm mà chưatừng thấy thải người nào, đến nỗi kẻ già yếu ngườingười chết trong quân ngũ.Tháng 5, hạn, lúa đậu chết khô.Ngày 20, vua mật đảo trong cung cấm, lại dựngđàn ở Cầu Muống, thành Đại La, để hợp tế các linhthần núisông mới được mưa.[61] Bấy giờ, có người xã Ngải Cầu, huyện TừLiêm, là Nguyễn Minh Trí, trước cùng bạn với nguỵKhắc Khoan, cha con dấy binh chiếm giữ vùng MinhNghĩa, nguỵ xưng là Đại Đức năm thứ 3.

Thái uýNguyễn Hữu Liêu bắt được cha con Minh Trí, đềuđemchémcả.Bấy giờ, Vạn quận công Nguyễn Hữu Lực coi giữhuyện Thanh Miện.

Hữu Lực cai trị chú trọng khoanthư, công bằng, dân đều kính phục, giặc không dámxâm phạm, trong cõi được yên, dân được an cư lạcnghiệp.Tháng 6, ngày mồng 4, viên tướng quy thuậnngười Sơn Nam là Định quận công Trần Bách Niênchết.Tháng này, không có gió mưa mà nước sông Lôbỗng dâng tràn cuồn cuộn.

Năm này trước thì đạihạn, sau thì lũ lụt, lúa đồng tổn thất nhiều, mất mùaluôn, dân nhiều xiêu tán.Mùa thu, tháng 7, Thái uý Dương quận côngNguyễn Hữu Liêu chết, thọ 60 tuổi, tặng [61b] Dươngquốc công.Ngày 15, cháu họ Nguyễn Hữu Liêu là Trungquận công Nguyễn Công lại ốmchết.Sao Huỳnh Hoặc và sao Tuế cùng ở trong cungđộ sao Tất, chỉ cách nhau một ngón tay.Ra lệnh trong cả nước, mọi vật dụng đều phải tuỳtheo chức phẩm cao hay thấp mà dùng, không đượctiếmvượt.Hạ lệnh duyệt các hạng quân dân, đinh trángngười tứ chiếng2668 để định quán tịch cũ.Bấy giờ người huyện Tống Sơn là Thắng quậncông Mai Cầu coi giữ huyện Thần Khê có chính tíchtốt, dân nhiều người ái mộ bảo cử, được thăng làmtổng binh Thuận Hoá.Tháng 8, viên tướng địa phương huyện ĐôngNgàn là Thuần quận công Trần Đức Huệ và con làTrần Đức Trạch tự xưng là Sầm quận công, mưu làmphản, cùng với viên tướng địa phương ở Yên Thế làcha con Thế quận công Dương Văn Cán đều đemconem đang đêm trốn đi theo đảng nguỵ.

Tiết chế TrịnhTùng chia quân, sai con là [62a] Chưởng Cẩm y vệHùng Lương hầu Trịnh Đào đem quân đi đánh, chémđược đồ đảng.

Bọn Đức Trạch, Văn Cán đem con emchạy dài.Bấy giờ dân tứ chiếng khổ vì phải cắt cỏ voi, lại bịquan địa phương quấy nhiễu, không chịu nổi, nhiềungười theo đảng nguỵ cướp bóc trong dân gian.Bấy giờ, các tướng địa phương ở Hải Dương làThuỷ quận công (không rõ tên) người huyện ThuỷĐường, Lễ quận công (không rõ tên) người huyệnNghi Dương đều đem quân làm phản, bắt người cướpcủa ở các huyện xứ Hải Dương, đánh úp giết chếttướng tuần thú là Hoa Kiều hầu (không rõ tên) vàquan huyện ấy.

Lại có anh em Quỳnh quận công vàThuỵ quận công (đều không rõ tên) ở huyện TânMinh, tụ tập đồ đảng, đi đến đâu cũng ức hiếp cướpbóc dân chúng, cùng liên kết với bọn Thuỷ quậncông, Lễ quận công, có đến vài nghìn quân.

Nhândân các huyện ở Hải Dương [62b] sợ chúng tànngược, đều phải tuân theo cả.Tháng 11, ngày 20, Tiết chế Trịnh Tùng sai bọnĐô đốc đồng tri Hoà quận công Nguyễn Miện, Mỹquận công Bùi Văn Khuê, Kế quận công Phan Ngạnđem thuỷ quân gồm 50 chiếc thuyền ra Hải Dươngđánh phá đảng nguỵ, khởi ành ngay hôm ấy.

NguyễnMiện một mình tự kiêu khinh địch, tự cho là bọn giặctàn chẳng đáng lo, không bàn bạc với các tướng, tựmình đem 4 chiếc binh thuyền bản bộ, khinh suấtxông thẳng vào trong trận, đến chỗ giặc mai phục,gặp thuyền giặc.

Hào quận công sai bắn súng lớnvào giặc.

Lễ quận công bị trúng đạn chết ở trongthuyền.

Giặc ở trong thuyền mặc áo của Lễ quậncông thúc quân đánh bừa, lại đâm chết Hào quậncông tại trận.

Quân hai bên đánh giết lẫn nhau, quanquân bị chết cũng đến hơn 80 [63a] người, quân línhđều chạy.

Gặp quân của Bùi Văn Khuê tiếp đến, quângiặc bỏ thuyền lên bờ chạy tan.

Văn Khuê lấy đượcthủ cấp của Nguyễn Miện rồi về.

Sau Văn Khuê lạiđem quân lùng tìm, lấy được đầu của Lễ quận côngđem về Kinh dâng nộp, sai đem bêu 3 ngày.

Tiết chếTrịnh Tùng xét thưởng cho Văn Khuê 10 cân vàng,thăng chức thiếu bảo.Tháng này, hạ lệnh cho các xứ trong nước dựngtrường thi hương để chọn kẻ sĩ.Tháng 12, bọn nguỵ Trần Đức Trạch đóng quân ởhuyện Đại Từ, sai người bắt trộm 1 con voi đực củanhà nước.

Tiết chế Trịnh Tùng sai bọn Quảng quậncông Trịnh Vĩnh Lộc, Phụng quận công Trịnh HữuDung, An Nham hầu Nguyễn Trấn, An Toàn hầuNguyễn Quang Đăng, Quỳnh Dương hầu NguyễnKim Quy đem quân đuổi kịp, bắt được đem chém, bắtcả vợ con đemvề.[63b] Mậu Tuất, [Quang Hưng] năm thứ 21 [1598], (Minh Vạn Lịch năm thứ 28).

Tháng giêng, ngày 16,ban bố bào cáo đại xá thiên hạ.

Hết thảy bọn trộmcướp, tù trốn đều được ân xá, thuế khoá bỏ thiếu lâunămđều được tha miễn.Tháng 2, xuống chiếu thăng Công tử Trịnh Tránglàm Bình quận công, sai đốc suốt binh mã để phònggiặc cướp.Tháng 3, hạn, gió tây bắc thổi nhiều, lúa má cỏcây chết khô.Tiết chế Trịnh Tùng sai Hữu tướng Hoàng ĐìnhÁi đem quân đánh dẹp huyện Lục Ngạn, bắt đượccon của Hùng Lễ [công]2669là Mạc Kính Luân và 35con ngựa cùng khí giới trở về.Tiết chế Trịnh Tùng lại sai Thái uý NguyễnHoàng đem thuỷ quân đi đánh dẹp xứ Hải Dươngđánh phá cha con và bè lũ Thuỷ quận công.

Thuỷquận công chạy vào huyện Thuỷ Đường chiếm giữlũng núi.

Quan quân trở về.

Thuỷ quận công sai bọnbè đảng là quận Thuỵ, quận Quỳnh xâm lược cáchuyện Thanh Lâm, Thanh [64a] Hà, duyệt lấy đinhtráng nơi đó, biên chế vào đội ngũ làmlính, dân nhiềungười trốn chạy.Tháng 4, thi Hội các sĩ nhân trong nước.

Cho bọnNguyễn Thứ, Nguyễn Duy Thì, Lê Bật Tứ đỗ tiến sĩxuất thân; bọn Nguyễn Khắc Khoan, Nguyễn Kiệmđỗ đồng tiến sĩ xuất thân.Đại hạn.

Từ tháng giêng đến tháng này mới cómưa.Tiết chế Trịnh Tùng sai Hữu tướng Hoàng ĐìnhÁi thống lĩnh các quân bộ, và bọn Thái bảo TrịnhNinh ra đánh dẹp huyện Đông Triều rồi tiến quânđánh miền bắc huyện Thuỷ Đường.

Lại sai Thái uýNguyễn Hoàng thống lĩnh thuỷ quân cùng bọn Thiếubảo Bùi Văn Khuê ra đánh dẹp xứ Hải Dương rồi tiếnquân đánh vào phía nam huyện Thuỷ Đường.

Lạichia sai bọn Chấn quận công, Hải quận công, [64b]Kế quận công, Tráng quận công đem các cơ Nội thuỷđi kinh lược các huyện Thanh Lâm, Thanh Hà, rahuyện Kim Thành để chặn phía trên huyện ThuỷĐường.

Hôm ấy, cả ba đạo cùng lên đường một lúc.Nguyễn Hoàng sai tướng sĩ bản dinh xông trước vàophá lũng núi huyện Thuỷ Đường, quân lính tranhnhau lên trước, bắt được Thuỷ quận công nguỵ, đảnggiặc tan vỡ.

Quân các đạo tiến lên, thu bắt thuyềnghe của giặc.

Bọn [quận] Quỳnh, [quận] Thuỵ đemcon em trốn ra, định chạy về huyện Tiên Minh.

Đếnnửa đường, gặp quân của Bùi Văn Khuê đánh tới;quân hai bên hỗn chiến trên sông, từ giờ Thìn đếngiờ Thân, quân giặc sức kém tan vỡ tháo chạy.

VănKhuê thúc quân thừa thắng đuổi đánh, bắt được[quận] Thuỵ nguỵ ở trong thuyền, chémhơn trămthủcấp, [quận] Quỳnh nguỵ đem dư đảng chạy về YênQuảng.Ngày 24, quan quân về Kinh, đem tù là [quận]Thuỷ nguỵ, [65a] và quận Thuỵ dâng nộp.

Thưởngcông xong, đem bọn Thuỷ quận công và Thuỵ quậncông chémở Cầu Dền, bêu thủ cấp chúng.Tháng 5, Việt quốc công ở Sơn Dương chết, quânkhông có chỉ huy, các tướng trấn giữ Sơn Tây là bọnThanh quận công Đặng Kính và Giao quận côngNguyễn Hữu Giai tiến quân đánh đuổi, chém vàinghìn thủ cấp, bắt được 10 con ngựa trở về.Tháng này, hạ lệnh cho Bùi Văn Khuê đốc suấtbinh đinh hai huyện Tân Minh và An Dương, sai đemquân đi trấn giữ để yên dân phương ấy; Tráng quậncông Nguyễn Nga giữ huyện Thanh Lâm, Hoa Dươnghầu Vương Châu giữ huyện Gia Viễn.Nămnày đại hạn.Tháng 7, ngày Kỷ Hợi, trời mưa nhỏ vài ngày.Tháng 8, hạn.Con Hùng Lễ [hầu] họ Mạc là Kính Dụng họpđảng ở huyện An Bác, nguỵ xưng là Uy Vương.

Saubị thua luôn, thiếu ăn, bèn mưu dụ giết viên thổ quânlà Phú Lương hầu (không rõ tên) để cướp lấy đất đai[65b] và dân chúng.

Phu Lương [hầu] biết, mưu ấykhông thành.

Mạc Kính Dụng tự đem con em đếnbức.

Phú Lương [hầu] dùng mẹo đánh lừa, sai vợ conra đón hàng, thú tội rằng: "Đại vương quyền cao,binh thế lớn, những người theo hầu phục dịch lại gandạ oai hùng.

Chồng thiếp chỉ là một người nhà quê,chưa từng thấy việc binh thế này bao giờ, nghe tinquân của đại vương tới, kinh hoàng sợ hãi, sai thiếpđi thay, xin đại vương đóng quân yên trại ở ngoài cõi,hạ lệnh nghiêm cấm, chỉnh đốn binh sĩ, cố thủ dinhtrại, phòng giữ cẩn thận.

Quân của triều đình có đếnthì chống lại.

Rồi sau đại vương tự chọn lấy tay chânthân cận, chẳng qua độ mươi người, theo thiếp vàonhà, đến nơi thì thiếp lập tức dẫn chồng vào lạy chàorồisẽ dâng nộp đất đai và dân chúng".Uy Vương nghe nói mừng lắm, lập tức chọn lấy 40người chân tay và con em thân cận [66a] tự vào trongthôn nhà Phú Lương hầu.

Phú Lương hầu sai quâncanh giữ, đóng kín các cửa ải, rồi từ trong nhà ra đóntiếp, lạy quỳ trước mặt mà nói: "Thần ở cõi xa xôi hẻolánh, binh ít, lương đủ.

Đại vương đến đây có thể tạmyên thân, nuôi quân, chứa sức, thừa thời đợi lúc,chiêu mộ châu huyện, thu thập quân lính thì có thểphục hưng sự nghiệp trước kia.

Nay thần có một chỗlũng núi, đã xa lại sâu hiểm, đại vương chỉ nên đemvài người thân cận vào chiếmgiữ chỗ núisâu ấy, thầnsai người nhà cung cấp hầu hạ, còn các tướng hiệu tảhữu khác đều hãy tạm ở nhà thôn của thần để thầncấp dưỡng rồisẽ tính việc sau này.Uy Vương nghe xong, tự đem 4, 5 người tay chânvào chiếm giữ chỗ lũng núi.

Phú Lương hầu lập tứcgiết hết 40 con em của Uy Vương, không cho tiết lộđể Uy Vương biết.

Phú Lương hầu mật [66b] sai ngườichạy báo ngay về Kinh sư, xin quân cứu viện, bắt giảiUy Vương.

Bấy giờ, Tiết chế Trịnh Tùngsai bọn Đô đốc Lâm quận công, Quảng quậncông, Hoa Dương hầu đem quân đến thôn nhà PhúLương hầu, quả nhiên bắt được Uy Vương đem vềKinh sư.

Sau xét công, thăng thưởng Phú Lương hầuchức tổng binh.Tháng 9, hạn.

Bấy giờ, liền mấy tháng hạn to, lúamạ chết khô.

Vua bèn mật đảo ở trong cung, lại hợp tếcác thần ở Cầu Muống mới được mưa.Ngày mồng 6, Dương Văn Cán ở huyện Yên Thếsai vợ đem 2 con ngựa và 2 con trâu về Kinh thú tội.Vua y cho, sai về bảo chồng ra thú sẽ tha tội cho.Viên giám sinh người xã Chi Nê, huyện ChươngĐức là Nguyễn Thì Đam, tự xưng nguỵ hiệu là Binhbộ thượng thư Lâm Tuyền hầu. [67a] Bấy giờ đã bắtđược đưa về giamở Kinh, sau lại trốn thoát.Hạ lệnh cho huyện Quảng Đức2670 mở cục làmgiấy, làm loại giấy khổ to, kiểu mới nộp quan, khôngđược bán riêng.

Bấy giờ, người ta hay làmgiả lệnh thị,cho nên có việc cấm này để phòng kẻ gian.

Lại hạlệnh cho thừa ty và phủ huyện các xứ nếu thấy ngườicủa quan trên sai xuống có mang thiếp thị thì phải xétthực là giấy kiểu mới mới được y lệ thừa hành, nếukhông phải thì bắt nộp trị tội.Hạ lệnh cho các quan phủ, huyện, xã duyệt tuyểndân đinh trong hạt, người nào từ 18 tuổi trở lên màsức vóc khoẻ mạnh thì biên bổ làm lính để tăng sốquân.

Song phép duyệt tuyển nhiều sự nhũng nhiễu,dân khổ không chịu nổi.Tháng 10, hạ lệnh cho các xứ Thanh Hoa, NghệAn, Thuận Hoá, Quảng Nam dựng bãi duyệt tuyển,đợi [67b] duyệt tuyển đinh tráng để bổ vào ngạchbinh.

Nhưng gặp buổi hết năm, chưa làmlại thôi.Ngày 13, Tiết chế Trịnh Tùng dâng biểu tâu saiHữu tướng Hoàng Đình Ái thống lĩnh binh tượngcùng bọn Thái bảo Trịnh Đồng, Thiếu bảo TrịnhBách, Đô đốc Lê Văn Hoan, Chỉ huy sứ Trần Tộ đemhơn 1 vạn quân đi đánh dẹp đảng nguỵ ở Lạng Sơn.Sai Binh bộ hữu thị lang Nguyễn Vỹ làm qua đốc thị.Lạisai Thái phó Trịnh Đỗ thống lĩnh binh tượng cùngbọn Thạch quận công Vương Trân, Thao quận côngTrần Chấn, Tổng binh Thái Nguyên Đức Trạch hầuLại Thế Quý đem quân đánh dẹp đảng nguỵ ở TháiNguyên.

Lại sai bọn Thanh quận công Đặng Kính,Giao quận công Nguyễn Hữu Giai đi đánh dẹp bọngiặc ở các huyện Sơn Dương, Đương Đạo2671.

Lạisai Bạt quận công Phạm Doãn Sinh trấn giữ các conđường hiểm yếu ở Lâm Thao2672 để giữ yên dân hạtHưng Hoá2673.[68a] Ngày 17, cha con Thế quận công DươngVăn Cán đến Kinh xin hàng, được tha tội.Ngày 23, bọn Đặng Kính, Nguyễn Hữu Giai đemquân đến huyện Đương Đạo, đánh phá giặc ởThượng Lan2674.

Phù Cao [hầu] nguỵ bỏ trại chạyvào châu Đại Man2675.

Kính tung quân đuổi theo,chém được tướng nguỵ là bọn Phù Vệ, Triều Ba, bắtđược ngựa, ấn đồng, chiêng, cờ, khí giới rất nhiều rồivề.Tháng này, thổ quan ở Cao Bình2676là Tổngbinh đồng tri Dũng quận công Hà Ích đemquân đánhphá giặc ở châu Định Hoá2677, chém được Trungquốc công nguỵ (không rõ tên) và 35 thủ cấp củađồng bọn, bắt được 30 con ngựa giải về Kinh dângnộp.Ngày 28, hạ lệnh thắt cổ giết Mạc Kính Dụng ởchợ Cửa Đông.Tháng 11, ngày mồng [68b] 4, thổ quan huyệnĐương Đạo là Vệ Nghĩa hầu Tống Thì Chiếu đemquân đánh phá nguỵ Mạc chém được Phù Thắng hầunguỵ (không rõ tên) và 15 thủ cấp đồ đảng, bắt được1 con ngựa và rất nhiều khí giới.Ngày mồng 6, Hữu tướng Hoàng Đình Ái đếnthành Lạng Sơn, sai đô đốc Lâm quận công TrầnPhúc đem hơn 1.000 quân đánh phá giặc ở châuThoát Lãng2678.

Bấy giờ, quân của Mạc Kính Cungtừ Long Châu về Thất Tuyền2679, sai Vạn quốc côngnguỵ (không rõ tên) chống giữ.

Trần Phúc tung quânđánh lớn, chém chết con của Vạn quốc công, bắtđược vợ con và đồ đảng, đốt dinh trại, quân giặc tanvỡ.

Bọn Phúc thừa thắng đuổi dài, thẳng đến dinhcủa Kính Cung.

Kính Cung sai Phúc Vương đem vợcon lương thực rút trước vào Long Châu2680.

Đếnnửa đường, gặp quân mai phục của con trưởng TrầnPhúc [69a] là Nghĩa Tráng hầu Trần Thiết nổi dậyđánh.

Phúc Vương và quân lính tranh nhau cướpđường chạy vào Long Châu.Phúc Vương ngoảnh lại bảo Trần Thiết: Có CànThống Vương2681 còn ở đằng sau; nếu ngươi địnhđuổi bọn ta, Càn Thống Vương đến đây thì e rằngbọn người đều trở thành quỷ dướisuối vàng cả.Trần Thiết nghe thế, không dám đuổi nữa, sai cáccon emthu nhặt tiền của rồi về.Kính Cung thấy quân Trần Phúc tiến đánh, liềnsai tướng là bọn Bàn quận công, Thắng quận công(không rõ tên) đem quân chặn hậu, chống nhau vớiquân Trần Phúc.

Kính Cung tự đem quân nhổ trạingầm lui về phía sau.

Trần Phúc thấy tướng nguỵchống lại, tung quân ra đánh, chém được bọn Thắng,Bàn tại trận, bọn còn lại tan vỡ tháo chạy.

Kính Cungbèn đem mấy nghìn tướng sĩ chạy vào Long Châu, lạigặp quân mai phục của Trần Thiết đón đánh ở đườnghiểm.

Kính Cung [69b] tự đốc suất đại quân xông vàođánh.

Bấy giờ, Trần Thiết quân ít, không địch nổi,bèn vứt bỏ những của cải đã lấy được, nhổ đội chạythẳng về Cao Bình.

Quân Kính Cung vội vã vượtsông rút đi.

Sau quân Trần Phúc tiến đến, bắt đượccon trai thứ hai của Kính Cung mới 12 tuổi.

Khi ấy,quân của Kính Cung đã đi xa, Trần Phúc sai thu quânvề Lạng Sơn, nghị bàn với Hữu tướng thái uý Vinhquốc công trở về Kinh, đem con trai của Kính Cungdâng nộp.Lấy Hộ bộ thượng thư Thông quận công ĐỗUông làmthiếu bảo.Tháng này, Thái phó Trịnh Đỗ tiến quân đánh cácđịa phương Cảm Hoá, phủ Thông Hoá2682, trấn TháiNguyên.Sai Tổng binh Lại Thế Quý đánh dẹp xứ CaoBằng.

Quân đến núi Tam Lộng, Thế Quý không biếtliệu thế giặc.

Bọn giặc đem người Man các động bốnmặt đánh kẹp lại, Thế Quý thua to, [70a] chạy bangày ba đêm đến núi Thượng Tư, bị giặc bắt đượcmột con voi công, còn anh em Thế Quý bị thươngnhiều chỉ chạy thoát thân.

Trịnh Đỗ thấy đánh khônglợi, bèn bàn đem quân về, Triều đình luận tội, tướcbinh quyền của Thế Quý.Mưa dầm.Tháng 12, ngày mồng 3, hạ lệnh thắt cổ giết conthứ hai của Mạc Kính Cung ở bên hữu Cửa Đông.Ngày mồng 6, Tiết chế Trịnh Tùng sai quan hầumệnh là bọn Đỗ Uông chuẩn bị nghi chú, lễ vật đếncửa Trấn NamGiao đón tiếp Bắc sứ.Trước đây, sứ thần là bọn Phùng Khắc Khoanmang vật cống cùng người vàng thay thân mình, trầmhương, ngà voi đến Yên Kinh, dâng biểu xin theo lễcống.

Vua Minh xem biểu rất mừng, lại xuống chiếuphong vua làm An Nam đô thống sứ ty đô thống sứ,quản hạt đất đai nhân dân nước Nam, và ban cho mộtquả ấn [70b] An Nam đô thống sứ ty bằng bạc, saibọn Phùng Khắc Khoan mang sắc thư về nước.

KhắcKhoan bèn dâng biểu rằng: Chủ của thần, họ Lê làdòng dõi của An Nam quốc vương, giận nghịch thầnhọ Mạc tiếm ngôi, cướp nước, không chịu được mốithù ngàn năm, mới nằm gai nếm mật, lo thu phục lạicơ nghiệp của tổ tông để nối theo dấu cũ của tông tổ.Họ Mạc kia vốn là bề tôi của họ Lê nước An Nam,giết vua, cướp nước, thực là tội nhân của thượngquốc, mà lại ngầm xin chức Đô thống.

Nay chủ củathần không có tội như họ Mạc, mà lại phải nhận chứcnhư họ Mạc là nghĩa thế nào, xin bệ hạ xét cho".Vua Minh cười nói: "Chủ của người tuy không vínhư họ Mạc, nhưng vì mới lấy lại được nước, sợ lòngngười chưa yên, hãy cứ nhận đi, sau sẽ gia phongtước vương cũng chưa muộn gì.

Ngươi hãy [71a] kínhtheo, chớ có từ chối".Khoan liền bái nhận ra về.

Trước đây, KhắcKhoan qua cửa quan vào tháng 4 năm Vạn Lịch thừ25, đến tháng 10 tới Yên Kinh bái yết vua Minh, ngàymồng 6 tháng 12 từ biệt vua Minh về nước, trước saucộng 1 nămlẻ 4 tháng, đường đisứ mới thông.Ngày 15, Khắc Khoan về đến cửa Trấn Nam Giao,quan Tả giang nhà Minh sai viên quan uỷ nhiệmVương Kiến Lập đem công văn đến Kinh sư.

Tiết chếTrịnh Tùng sai Hữu tướng Hoàng Đình Ái và Tháibảo Trịnh Ninh sửa soạn nghi vệ đón tiếp sứ MinhVương Kiến Lập và bọn Khắc Khoang.Ngày 25, vua qua sông sang bến Bồ Đề bái lạychiếu thư đón sứ Minh về nội điện.

Tiết chế TrịnhTùng cùng với các đại thần văn võ vào nội điện triềuyết.

Khi tuyên đọc sắc thư xong, thấy quả ấn ban chonói là bằng bạc [71b] mà lại là đồng, bèn cùng với vănvõ đại thần bàn gửi thư phúc đáp trách nhà Minh, dovên quan uỷ nhiệm của nhà Minh là Vương Kiến Lậpmang về nước đệ tâu vua Minh.Thổ quan nhà Minh nhận hối lộ của Mạc KínhCung, lại đệ tâu vua Minh cho Kính Cung được giữđất Thái Nguyên và Cao Bằng.Kỷ Hợi, [Quang Hưng] năm thứ 22 [1599] , (MinhVạn Lịch năm thứ 27).

Tháng giêng, ngày 28, Thiếuphó Quỳnh quận công Nguyễn Mậu Tuyên chết, thọ82 tuổi.

Mậu Tuyên là người xã Thịnh Mỹ, huyện LôiDương.Ngày 28, Mỹ quận công Bùi Văn Khuê giải nộpquận Thuỵ nguỵ, sai đemgiết.Tháng 2, bấy giờ viên giám sinh người Chi Nê,huyện Chương Đức là Nguyễn Thì Thầm, nguỵ xưnglà thượng thư Lễ quốc công; người làng Man Nhuế,huyện Thanh Lâm nguỵ xưng là Thiếu bảo An quốccông; người Phúc Lộc nguỵ xưng là [72a] Trung quậncông; họp quân ở vùng Yên Lãng.

Bình quận côngTrịnh Tráng sai người đi bắt giải về Kinh sư.

Sai đemchémhết.Lại bộ hữu thị lang Nguyễn Hoàng Từ chết.Đại lý tự khanh Trần Phúc Hựu chết.Ngày 27, lấy Công bộ tả thị lang Phùng KhắcKhoan làmLại bộ tả thị Lang, phong Mai Lĩnh hầu.Tháng 3, quan Tả giang nhà Minh Trần Đôn Hựulại sai Vương Kiến Lập mang ngựa tốt, đai ngọc, mũxung thiên sang cho Tiết chế Trịnh Tùng, xin kết tìnhláng giềng và gửi hai tấm thiếp, trong viết 8 chữ"Quang hưng tiền liệt, định quốc nguyên huân"(Quang phục nông nghiệp xưa, công đầu định nước).Tiết chế Trịnh Tùng đối đãi rất hậu, sai người hộ tốngvề nước.[72b] Tháng 4, ngày mồng 7, có nhiều sao băngxuống nội điện hành tại, một góc điện Kính Thiên bịsập.Tấn phong Đô tướng tiết chế các xứ thuỷ bộ chưdinh kiêm tổng nội ngoại bình chương quân quốctrọng sự Tả tướng Thái uý Trường quốc công TrịnhTùng làm Đô nguyên suý tổng quốc chính thượngphụ Bình An Vương.

Sai bọn Tư thiện giám Lê VănHuệ chọn ngày làmlễ sách phong.Lời sách văn như sau: Vương giả dựng ngôi banphúc, giữ đạo công rộng lớn, công bằng; bề tôi giúpnước lập công, phải hậu lễ tôn nghiêmcao quý.Chọn ngày tốt hợp, ban sách vẻ vang.

Suy trungdực vận kiệt tiết tuyên lực công thần đô tướng tiếtchế các xứ thuỷ bộ chư dinh kiêmtổng nội ngoại bìnhchương quân quốc trọng sự Tả tướng Thái uýTrường quốc công Trịnh Tùng, uy vọng lớn như núicao, bóng cả, đấng võ văn của nhà nước triều đình.[73a] Bày mưu đặt kế yên xã tắc, công cao sáng tỏgiữa trời; giữ tín giảng hoà nước láng giềng, sách giỏigiữ êm ngàn cõi.

Công đã ngất cao trong vũ trụ, vịphải đứng đầu khắp thần liêu.

Đặc sai Thái tể Vĩnhquốc công Hoàng Đình Ái đem sách vàng tấn phonglàm Đô nguyên suý tổng quốc chính thượng phụBình An Vương.

Lại ban ngọc tản2683làm vật báulưu truyền; lại cấp ruộng nương để rộng thêm phongấp.

Mong hãy thận trọng chức vị, luôn luôn giữ phéptriều đình; sửa sang đức nhân, đời đời hưởng ơn vuaquý.

Vương hãy kính theo.Ngày 21, mở yến hội lớn.Ngày 26, bàn định luật lệnh.Năm này, đại hạn từ tháng 3 đến tháng 6.

Bấy giờ,trời không mưa, lúa má chết khô.Ngày 13, vua cùng Bình An Vương đến xứ Xạ Đôilập đàn cầu đảo, sau mới [73b] được mưa.Ngày 16, giờ Dậu, nguyệt thực.Tháng 7, tướng trấn thủ Thanh Hoa là Thiếu uýLân quận công Hà Thọ Lộc chết.

Sai quan khâm saiduyệt tuyển xứ ấy là bọn Lê Văn Hoan, Lê Văn Thựcthay làm chức ấy.

Sổ tuyển duyệt thì sai người đệ vềKinh dâng nộp.Bấy giờ Vũ Đức Cung ở Đại Đồng làm phản, tiếmxưng Long Bình Vương, sai tướng thủ hạ là bọn Nhuệquận công đem quân của châu Đại Man đánh cácđộng núi ở châu Bạch Thông, đất Thái Nguyên, bứcthu thuế mỏ bạc.

Bấy giờ, Bình An Vương sai bọn Hảiquận công, Quảng quận công, Phụng quận công đemquân tiến đánh, lại sai tướng trấn thủ Vệ Nghĩa hầuTống Thì Chiếu dẫn đường đi đánh phá giặc.Tháng 8, ngày 16, có lệnh chỉ cho trưởng quancác dinh và cai quan các cơ, đội rằng: [74a] Các độitrưởng và thứ đội trưởng ở các dinh, cơ, viên nào cóhạng công thần hết lòng cố sức và bền nghĩa theoquân, lâu ngày có công, thì hãy khai rõ họ tên, chú rõtừng mục địa chỉ, chức tước, hạn đến trung tuầntháng này đệ nộp, đợi duyệt định làm bản gửi chonha môn phụ trách thăng bổ các chức để đền đápcông lao.Ngày 23, sao Thái Bạch phạmvào sao Thái Ất.Ngày 24, giờ Sửu, vua băng.Bấy giờ, Bình An Vương cùng với triều thần bànlà thái tử không thông minh mẫn tiệp, bèn lập con thứlà Duy Tân.

Định ngày 27 tháng này lên ngôi ở hànhtại.

Đại xá.

Đổi niên hiệu.Xuống chiếu rằng: Trẫm nghĩ, trời đất sinh ramuôn loài là đức, tất chuyển hoá, vận hành âmdương[74b] để tỏ rõ vi dưỡng dục2684; Đế vương nắm giữngôi cả dùng nhân, phải giáo huấn, phúc lành bankhắp, cho sáng ngời đạo lớn chí công.

Lẽ mầu khôngkhác, lời đẹp phải ban.

Nước nhà ta, trời cho ngườitheo, thần truyền thánh nối.

Kế mưu, sự nghiệp chínhđáng vẹn toàn, kỷ cương, mối giềng tận tường đầyđủ.

Những gì để lại cho đời sau thực đã sâu xa lắm!Đức Hoàng khảo ta nối rộng công lớn, ở ngôi 23 năm,gặp khi mỏi mệt, đem việc nước phó thác cho trẫm.Trẫm đương khi đau xót, thương nhớ khôn nguôi.Song coi xã tắc là trọng, tạm nén tình riêng, gượngtheo công luận, đã lên nối nghiệp lớn vào ngày 27tháng này năm này, sang năm sẽ đổi niên hiệu.

Trẫmtự nghĩ, đương khi tuổi còn trẻ thơ, nối nghiệp giannan to lớn, cáng đáng những lo không nổi, giúp đỡcần phải có người.

Thực nhờ đứcsáng suốt khuông phủ của Chủ suý thượng phụBình An Vương [75a] và sức giúp rập bổ khuyết củacác huân cựu đại thần và các quan tả hữu thân cận,mới mong có thể nối được cơ nghiệp tốt lành, rạng tỏlời dạy đời trước, trên đáp lòng trời, dưới thoả ý dân,để nối dài phúc lớn của tông xã đến ức muôn nămkhông dứt.

Nay trẫmcoi nước trị dân, chính là lúc bốnphương mong được ban ơn hưởng phúc.

Phải nêndựng đạo, dạy dân, ban ơn, xuống phúc, để cùng vớithiên hạ chấn chỉnh buổi đầu.

Sẽ lấy sang năm làmThận Đức năm thứ 1.

Nay đương buổi đầu coi việcnước, nên rộng ban ơn cho bốn biển, có những điềumở rộng ân ban, công bố trước thiên hạ như: Bantước hiệu và ruộng đất cho công thần, gia phong chocác vị thần trong tự điển2685, tha những thuế còn bỏphiếu, thương xót chiếu cố dân xiêu tán mới trở về, xétthực tình những người trước đã nhận chức nguỵ đểtrả lại của cải khi trước, cùng là các quan trong ngoàiđược ban ân, thăng cấp, và các bọn dũng sĩ, sinh đồ,xã trưởng, quan viên tử tôn, đều được [75b] banthưởng theo thứ bậc khác nhau.Ôi, sang sửa buổi đầu, nghĩa lớn Xuân Thu nhấtthống, nay xem hiện tượng rõ ràng, hưởng vận nướcgồm cả Ân, Hạ số năm, hợp phúc dài lâu to lớn.

Bácáo xa gần, thảy đều nghe biết".Ngày 25, bộ Lễ ra bảng yết thị rằng: Đại HànhHoàng Đế chầu trời, thần dân trong nước phải chiếutheo thứ bậc để tang mà tuân hành.

Còn Thượng phụlà bậc huân vương, và là trọng thần của xã tắc, khôngcùng ngang hàng với các quan, nên để tang 100ngày.

Các thân vương và các quan văn võ, từ quậncông trở lên, mà dự ban chầu (nếu theo quân dinh thìkhông câu nệ) cùng các viên ở triều đường (từ ngũphẩm trở lên), các viên coi một phương diện ở ngoàinên để tang 3 năm.

Quan võ từ tước hầu, bá để ngũphẩm trở lên (nếu theo quân dinh thì không câu nệ);Nội giám ty từ lục phẩm [76a] trở xuống, văn giai từthủ lính các bộ, các tự, các phủ huyện và hiệu quantrở lên (nếu theo quan dinh thì không câu nệ) để tang1 năm.

Võ giai từ lục phẩm trở xuống, văn giai từ bátcửu phẩm có dự triều yết để tang 9 tháng.

Các hộ sĩ,vệ sĩ, hiệu sĩ án lại, hoa văn để tang 5 tháng.

Vợ cácquan viên dự hàng mệnh phụ để tang 1 năm, khôngdự hàng mệnh phụ để tang 100 ngày, đều cấm trangsức.

Các ấm quan, tụng quan, được cất nhắc mà chưacó chỗ bổ và các quan tạp lưu để tang 5 tháng.

Xánhân, văn thuộc, quan viên tử tôn, tướng thần, xãtrưởng, cùng thổ tù, phụ đạo và người làng vua, dântrong Kinh kỳ đều để tang 100 ngày.

Dân chúng cácxứ trong nước để tang 27 ngày.

Cấm hết âm nhạc vàmặc dùng các thứ lụa màu, châu ngọc, vàng bạc.

Contrai con gái lấy vợ lấy chồng thì con cái nhà quanviên hoãn 100 ngày, thứ dân 27 ngày; đều bắt đầu từngày nhận được lệnh này.[76b] Hôm ấy, giờ Sửu, sao băng rất nhiều, dàinhư tấm lụa, khi sa xuống đất, có tiếng kêu như sấmlớn.Tháng 9, ngày 20, sai tướng sĩ rước linh cữu củaĐại Hành Hoàng Đế về sơn lăn
​