Buổi sáng sớm của Bạc Liêu tĩnh như một câu hát ru.
Mặt trời chưa ló dạng nhưng cả bầu trời đã ánh lên màu cam nhạt của bình minh, hoà vào đó là tiếng rù rì của những người đi làm đồng, bán cá.
Những cánh cò sáng nào cũng chao nghiêng, lướt qua mặt ruộng còn đọng nước.
Xa xa, tiếng mái chèo của ai khua nhẹ trên rạch làm mặt nước gợn lên từng vòng tròn lăn tăn.
Đất Bạc Liêu thời đó nghèo mà trù phú.
Nghèo vì cuộc sống lam lũ, trù phú vì phù sa bồi đắp quanh năm nuôi cá tôm đầy mương.
Nhà cửa trong xóm phần lớn đều cất bằng cột gỗ tràm, vững chãi mà giản dị, vách đan lá dừa nước, đôi nơi trét đất cho kín gió.
Ưng Hoa năm nay vừa tròn hai mốt, nàng không đẹp rực rỡ như những cô gái Sài Thành, không quyến rũ kiêu sa như nhưng cô gái Tây, nhưng đôi mắt sáng, mũi cao cùng với gương mặt đẹp hiền hậu lại khiến trai làng lưu luyến.
Người ta thường nói "Đẹp người, đẹp nết" câu nói ấy đích thị là dành cho Ưng Hoa, nàng được cha dạy học từ khi còn bé, được rèn dũa cẩn thận từng nét bút, từng đạo lý làm người.
Khi ông An tuổi già, mắt kém, Ưng Hoa lại tiếp tục thay cha dạy học, trở thành người nữ dạy chữ hiếm hoi trong vùng.
Nhiều trai làng vì mến mộ Ưng Hoa mà qua nhà hỏi cưới không ít, nhưng dầu vậy nàng đều từ chối hết thảy.
Ông An nay đã lớn tuổi, tần tuổi này ông không lo gì hết, ông chỉ lo cho con gái mình, nhiều cô gái ngang tuổi nàng nay đã lên xe hoa về nhà chồng, có cô chỉ mới mười bảy, mười tám nhưng tay đã kè kè hai đứa con nhỏ bi bô, Ưng Hoa đã ngót nghét hai mốt rồi mà vẫn im thin thít.
Ông An tuy muốn chứng kiến cảnh con mình yên bề gia thất, có tấm chồng đàng hoàng chăm lo nhưng vì thương con đã mất mẹ từ nhỏ nên ông cũng chẳng làm khó con mình.
Duyên số nó đến mình cũng chẳng cản được nên ông cứ phó mặc cho trời định đoạt, miễn con ông hạnh phúc là ông yên lòng rồi.
Vào mỗi sáng sớm như thường lệ, lũ học trò lại đi mon men theo đường mòn cạnh bờ ruộng để đến lớp.
Nói cho sang thì đó là lớp học nhưng thực chất chỉ là ngôi nhà nhỏ của cô Ưng Hoa, con gái ông giáo An, người dạy chữ Quốc Ngữ duy nhất trong làng.
Nàng ngồi giữa cái chõng tre đặt trước nhà, trên người mặc chiếc áo bà ba sẫm màu, tóc xõa nhẹ sau vai, tay cầm cây thước tre được vót mỏng.
Trước mặt là lũ học trò ngồi xoay quanh trên những khúc gỗ mục xếp tạm thành ghế, đứa lớn viết bằng mực, đứa nhỏ lấy than củi vạch lên lá chuối.
Bàn ghế chẳng có, chỉ có những đôi mắt sáng như đèn dầu đang chăm chú nghe giảng.
Ưng Hoa nhìn một vòng xung quanh lớp, cất giọng nghiêm túc khiến đứa nào đứa nấy phải rụt cổ.
- "Hôm nay mình học bài Làm Người Tử Tế.
Cả lớp đọc theo cô...
Làm Người Tử Tế."
- "Làm...người...tữ...tệ" - Thằng Đực đọc lớ ngớ, mắt vẫn ngó lom lom cái nắp mực.
Đực vừa dứt câu thì cả lớp đều ồ lên cười một tràng khanh khách, Đực là đứa nhỏ tuổi nhất lớp nhưng cũng là đứa quậy nhất lớp, tiếng tai của nó phải nói là vang dội cả làng.
Cha nó mất khi tham gia cuộc khởi nghĩa phong trào Cần Vương[*], lúc đó nó chỉ mới là bào thai nhỏ trong bụng mẹ, hoàn cảnh khốn khổ phải chạy xuôi chạy dọc qua Bạc Liêu, một mình mẹ nó bươn chải nuôi nó ăn học bằng nghề bán cá.
Ưng Hoa cúi xuống, ngón tay chỉ vào chữ mà thằng Đực vừa viết.
- "Tử tế không phải tữ tệ.
Cái chữ tử là có dấu hỏi, nhớ chưa đa?"
- "Tử tế là có hiền không cô?"
- Bé Na, con bà Ba bán khô cá lóc, con nhỏ ngước cổ lên hỏi bằng giọng miền Tây đặc sệt.
- "Hiền là một phần, nhưng tử tế còn nhiều hơn cả hiền.
Tử tế là biết nghĩ cho người khác chứ không chỉ riêng mình, là thấy người té mà dừng lại đỡ, là biết mình sai mà xin lỗi."
- "Vậy tía con đánh má con xong có xin lỗi, rồi bữa sau đánh tiếp.
Vậy có phải tử tế không cô?"
Cả lớp nhìn về hướng con Na mà cười khúc khích, rồi lại im lặng khi thấy ánh mắt của Ưng Hoa trùng xuống.
Chưa kịp để nàng giải thích thì thằng Cò giơ tay, mặt dính đầy mực tím, há miệng lên hỏi.
- "Cô Hoa ơi, con thấy chữ Quốc Ngữ dễ hơn chữ Tàu, chữ Tây mà sao mấy ông lớn lại không cho học vậy cô?"
- "Vì chữ Quốc Ngữ ai học cũng được, từ phụ nữ đến con nít, học vài tháng là biết đọc, biết viết.
Mà cái thứ ai cũng biết thì những người nắm quyền lại sợ, sợ người ta sáng mắt ra, biết đọc tên mình, biết đọc giấy tờ, biết hỏi tại sao nghèo, tại sao khổ...Bởi vậy nên họ mới cấm."
Đứa nào đứa nấy gật gù như đã thông suốt, tuy còn nhỏ tuổi nhưng chúng đã hiểu được cuộc sống cơ cực của người làng mình, những người biết chữ chỉ đếm trên đầu ngón tay.
Đến cả tên tuổi của chính mình họ còn chẳng biết ghi làm sao.
Một lác sau, thằng Đực lại giơ tay lên hỏi.
Cái giọng cà đớt khiến mấy đứa khác phải bụm miệng cười.
- "Cô ơi...hồi nhỏ cô học chữ này với ai?"
Ưng Hoa mỉm cười, tay gõ nhẹ cây thước, mắt nhìn xa xăm về hướng cây cầu khỉ bắt ngang con rạch đầy bèo.
- "Với ba cô, mà ngày xưa ba cô học chữ Nho nên dạy cô chữ Nho.
Sau này cô tự học chữ Quốc Ngữ, tự ráp vần, tự đọc sách Nam rồi hiểu ra."
- "Cô có viết thư tình chưa cô?"
- Bé Na hỏi, mặt hớn hở như vừa vớ được điều quan trọng nhất.
Lũ nhỏ cười một tràng.
Ưng Hoa cũng bật cười, tay xoa xoa đầu bé Na.
- "Chưa, nhưng nếu một ngày nào đó có ai làm tim cô rung lên...thì có lẽ cô sẽ viết một bức thư bằng chữ Quốc Ngữ, để người đó vừa đọc là hiểu liền tâm tình của cô mà khỏi cần phải dịch."
- 24/5/2025 -
[*] Phong trào Cần Vương là một phong trào khởi nghĩa vũ trang vào cuối thế kỷ 19, do Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi đề xướng, nhằm chống lại sự xâm lược và chiếm đóng của người Pháp.
Nhưng phong trào Cần Vương bị suy yếu nhanh chóng, nhiều cuộc khởi của nhân dân bị Pháp dập tắt.
Tuy thất bại nhưng phong trào Cần Vương đã để lại nhiều bài học giá trị trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc ở nước ta.
